و پيغامبر - عليه السلام - گفت : من حجّ البيت فلم يرفث و لم يفسق خرج من ذنوبه كيوم ولدته امّه .
اى ، هر كه حج كند و زبان به بيهوده و جوارح ديگر به فسق آلوده نگرداند ، از گناهان پاك بگردد چون آن روز كه از مادر زاده است . و گفت : ما رئي الشّيطان في يوم هو اصغر و لا ادحر و لا احقر و لا اغيظ منه من يوم عرفة . اى ، شيطان هيچ روزى خوارتر و راندهتر و حقيرتر و خشم آلودهتر از آن نباشد كه روز عرفه . و آن بدان سبب باشد كه نزول رحمت و عفو حق تعالى گناهان كبيره را مشاهده كند . چه گفتهاند كه بعضى از گناهان آن است كه جز ايستادن به عرفات آن را كفارت نكند و اين حديث را جعفر محمد - رضى اللّه عنه - از پيغامبر - عليه السلام - اسناد فرموده است .
و يكى از مكاشفان مقرّب گفت كه ابليس روز عرفه بر من در صورت شخصى ظاهر شد ، او را نزار و زرد و گريان و پشت شكسته ديدم ، گفتم : سبب گريه چيست ؟ گفت : [ حاج ] بىقصد بازرگانيى بيرون آمدهاند ، مىانديشم كه مقصود ايشان حق تعالى است ، و مىترسم كه ايشان را نوميد نگرداند ، و آن سبب تنگدلى من باشد . پرسيدم كه موجب نزارى چيست ؟ گفت : آواز اسبان در راه حق تعالى ، و اگر در راه غير وى باشد به نزديك من محبوب بود . سؤال كردم كه لونت چرا متغير شده است ؟ گفت : مردمان يك ديگر را در طاعت معاونت مىكنند ، و اگر اين معاونت در معصيت بودى مرا خوشتر آمدى . از حال شكستگى پشت استكشافى كردم ، گفت :
شكنندهء پشت من آن است كه از حق تعالى حسن خاتمت مىخواهد ، و من مىگويم : واى بر من ، و مىترسم كه سرّ كار دريافته باشد و به عمل خود معجب نشود .
و پيغامبر - عليه السلام - گفت : من خرج من بيته حاجّا او معتمرا فمات اجرى له أجر الحاجّ و المعتمر إلى يوم القيامة ، و من مات في احد الحرمين لم يعرض و لم يحاسب ، و قيل له ادخل الجنّة . اى ، هر كه از خانهء خود به قصد حج يا عمره بيرون آيد و در راه بميرد ، تا روز قيامت هر سال وى را حج و عمره بنويسند ، و كسى كه در [ 401 ] مكه يا در مدينه وفات كند او را ، بىعرض و بىحساب گويند : به بهشت رو ! و گفت : حجّة مبرورة خير من الدّنيا و ما فيها ، و حجّة مبرورة ليس لها جزاء الاّ الجنّة . اى ، حج پذيرفته به از دنيا با آن چه در آن است ، و جزاى حج پذيرفته ، نيست مگر بهشت .
و گفت : الحجّاج و العمّار وفد اللّه و زوّاره ان سألوه أعطاهم و ان استغفروه غفر لهم و ان دعوه استجيب لهم ، و ان تشفّعوا شفّعوا . اى ، گزارندگان حج و عمره وفد و زايران حق تعالىاند ، اگر بخواهند از وى بدهد ، و اگر آمرزش طلبند بيامرزد ، و اگر دعا گويند مستجاب شود ، و اگر شفاعت كنند
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 530
مساهمون: الغزالي
ص٥٣٠