231 - 230 ( تجربه ) ؛ 3 / 260 - 257 ، 265 - 263 ، 395 - 394 ، 453 - 451 ؛ 4 / 17 - 15 ، 73 ( تجربهى داروينى ) ، 74 ، 222 ، 267 ، 321 - 320 ( دربارهى شترمرغ ) ؛ 5 / 319 - 318 ، 399 ، 568 ؛ 6 / 259 - 256 ؛ 7 / 213 - 203 .
همچنين ، نك : حيوان ، 5 / 23 - 7 ( تجربه ) ، 54 - 34 ، 86 - 81 ، 96 - 92 ، 102 - 100 ، 130 - 119 .
20 / مثنّى بن زهير / 2247
جاحظ ، مثنّى بن زهير را بزرگترين مرجع در تربيت كبوتر در بصره مىشمارد ؛ ظاهرا در درمان كبوتران بسيار ماهر بوده است ( نك : الحيوان ، 3 / 164 ، 210 ) . گويا جاحظ از يك اثر تكنگارى تأليف مثنّى بن زهير دربارهى كبوتران به عنوان مأخذ استفاده كرده است . در بعضى از مواضع ( همان ، 1 / 118 ؛ 3 / 148 ، 164 ، 165 ، 167 ، 168 ، 210 ، 256 ، 257 ) جاحظ نام او را ذكر مىكند . ظاهرا در ساير موارد از وى به عنوان « صاحب الحمام » نقل قول كرده است . جاحظ قطعات متعددى از آن كتاب را ( همان ، 3 / 260 - 144 ) با كلمهى « قال » نقل كرده است . جايگاه مثنّى در جانورشناسى كه در همان نظر نخستين نيز بزرگ مىنمايد ، هنوز بايد مورد بررسى دقيقتر قرار گيرد . قطعهاى ديگر از آن در كتاب عيون الاخبار ابن قتيبه ( 2 / 91 ) آمده است ، نك : ويدمان ، « موارد مربوط به علوم طبيعى در كتاب ابن قتيبه » « 1 » ، در :
SBPMS
، ارلانگن ، 47 / 1915 م / 106 ؛ نك : بودنهايمر ، كوپف ، عيوان الاخبار ابن قتيبه « 2 » ، پاريس - ليدن ، 1949 م ، ص 67 .
21 / محمّد بن جهم برمكى / 2248
در روزگار مأمون مىزيست . اديب ، منطقدان ، مترجم از زبان فارسى و حكيم طبيعى بود . جاحظ نام او را در زمرهى پزشكان فيلسوف مىآورد ( نك : الحيوان ، 2 / 140 ) . از سخنان جاحظ در يك موضع ( همان ، 3 / 324 - 320 ) اين تصور ايجاد مىشود كه وى از كتابى از محمّد بن جهم برمكى كه يا دربارهى جانوران على العموم و يا دربارهى مگس بوده استفاده كرده است .
منابع : پلّا ، محيط « 3 » ، ص 67 ؛ لو كنت ، در :
Arabica
، 5 / 1958 م / 271 - 263 ؛ ويدمان ، « موارد
هامش
- 147 - 146 ) اين جمله را مىآورد : آتش معده ( شترمرغ ) با آتش سنگ تفاوت دارد ، همچنين اينكه بلافاصله پس از آن بحث مفصّلى را دربارهى آتش پيش مىكشد ( 4 / 147 ؛ 5 / 50 ) ، و در آن با شرح و تفصيل تمام دربارهى تئورى « كمون » نظّام سخن مىگويد . بدينسان مشاهده مىشود كه نظّام موجودى است اهل انديشه . وى ، حتى در حين تجربه كردن ، همان گونه كه از آثار نوبرگ ، ريتر و ديگران درمىيابيم كسى است كه نظام و سيستم درست مىكند ، پيشاهنگ و راهگشاى الاهياتى اسلامى است كه با تفكر ساخته و پرداخته شده است » ( همان ، ص 233 - 231 ) .
( 1 ) ." Naturwi ssenschaftliches aus Ibn Qutaiba ".
( 2 ) .The c ? Uy u n al - ah ? b r of Ibn Qutaiba . . ..
( 3 ) .Milieu Basrien.