چگونه مىتوان بيمارى را پيش از بروز و ظهور آن شناخت ؛ علايم مرگ ؛ دارويى كه هضم را تسريع مىكند » ( مولر ، بازنامهها ، ص 40 - 36 ) ؛ در مورد دستنويسها ، نك : ج 5 ، فصل بازنامه .
15 / جابر بن حيّان / 2242
سخنان او دربارهى جانوران كه در آثار مختلف به دست ما رسيده در شمار قديمترين شرحهاى منسجم دربارهى جانوران در آثار عربى است . كتاب اصلى وى در باب جانوران كتاب الحيوان را متأسفانه ما تنها از رهگذر نقلقولهاى اندكى مىشناسيم ( نك : كراوس ، 1 / 160 ) . مع هذا برخورد وى با مسائل جانورشناسى حاكى از اصالت وى در اين رشته نيز هست . جابر در آثار خود از جانوران سرزمينهاى مختلف سخن مىگويد و به داروهايى مىپردازد كه بر مبناى مواد حيوانى تهيه مىشوند .
از ويژگىهاى انديشههاى جابر در جانورشناسى اين است كه وى نظريهى توليد را كه مطابق آن توليد مصنوعى جانوران نيز ممكن شمرده مىشود ، پايهى كار خويش قرار مىدهد . وى از « تكوين الحيوان » « توليد » سه نوع از حيوان را منظور نظر دارد ، يعنى ابتدايىترين نوع ، نوع سفيه و نوع هوشيار را ( نك :
كراوس ، 2 / 103 ) . همچنين ، نك : تاريخ نگارشهاى عربى ، ج 4 / مدخل جابر .
آثار :
[ 15 ] كتاب الخواصّ [ 6166 ]
اين كتاب در ميان كتابهايى از جابر كه به دست ما رسيده ، از همه مفصلتر به موضوع جانوران پرداخته است . فصلهاى مربوط به سگ ، شغال ، عقرب ، مارمولك ، مار و جغد و غيره از جمله فصول كتاب الخواص هستند .
16 / ابن كلبى / 2243 [ 16 ] كتاب نسب الخيل في الجاهلية و الإسلام [ 6167 ]
از ابن كلبى مورّخ ( د : 204 ه / 819 م ، سال 206 ه قابل پذيرش نيست ، نك : تاريخ نگارشهاى عربى ، 1 / 387 ) ، دربارهى نژادشناسى اسبهاى مشهور بحث مىكند ( نك : همان ، ص 389 ) .
17 / محمّد بن حرب / 2244
ابو على محمّد بن حرب الهلالى الصيرفى ، يكى از همعصران سالخوردهتر جاحظ ، از عالمان خوارج بود . جاحظ ظاهرا از تكنگارى او دربارهى مگس ( « زبّان » ) سود جسته است . قطعاتى از آن در الحيوان ، 3 / 337 - 333 .
همچنين نك : جاحظ ، بيان ، 2 / 74 ، 77 ، 115 ، 151 ، 179 ، 257 ؛ 3 / 216 ؛ ابن نديم ، 182 ؛ شهرستانى ، ملل ، ص 103 .