دورهى بيزانس به عنوان پزشك در مدرسهى اسكندريه شاغل بوده است . عبد الملك ، به احتمال زياد ، پسر همين ابجر ، كه ابن ابى اصيبعه وى را با پدرش اشتباه كرده ، پيش از آنكه عمر بن عبد العزيز آن مدرسه را به انطاكيه منتقل كند ، در همان مدرسه فعاليت داشته . عبد الملك ، توسط عمر ، پيش از آنكه به خلافت برسد ، اسلام آورد و به وى پيوست . از آثار تذكرهنويسان معلوم مىشود كه يكى ديگر از اعضاى خانواده ، عبد الملك بن سعيد بن حيان بن ابجر كنانى ، كه ح 160 ه / 777 م هنوز مىزيسته ، پزشكى بسيار حاذق بوده و بيماران را رايگان درمان مىكرده است ( نك : ابن حجر ، تهذيب ، 6 / 395 - 394 ) .
منابع : ابن جلجل ، 59 ؛ صاعد ، طبقات ، 48 ؛ ابن ابى اصيبعه ، 1 / 116 ؛ ووستنفلد ، پزشكان عرب ، ص 7 ؛ ماير ، تاريخ گياهشناسى ، 3 / 95 به بعد ؛ ح . ولى ، همان ، ص 38 - 37 ؛ مايرهوف ، از اسكندريه به بغداد ، همان ، ص 409 - 407 ( كه مايرهوف طى آن براى تشخيص هويت مؤلف احتمالات ديگرى را نيز در نظر دارد ) .
86 / ماسرجويه بصرى / 2089
ماسرجويه بصرى ، پزشك دوران اموى ، و قديمترين كسى كه به عنوان مترجم يك كتاب پزشكى به عربى مىشناسيم . طبق گفتهى ابن جلجل اين پزشك يهودى سورى در زمان مروان مىزيسته و كنّاش آهرون ( نك : پيش از اين ، ص 237 ) را به عربى ترجمه كرده است . گويا اين ترجمه در كتابخانهى عمر بن عبد العزيز پيدا شده و از طرف وى در اختيار جمع بيشترى قرار گرفته است . اين پزشك دوران امويان - قديمترين خبرى كه از وى در دست است از ابن جلجل ( ص 61 ) است - در مراجع بعدى اغلب با ماسرجويهى ديگرى مشتبه مىشود كه به احتمال زياد در نيمهى دوم ق 2 ه / 8 م تا ق 3 ه / 9 م فعاليت داشته و اگر از « كنيه » ى او ، ابو عيسى قضاوت كنيم بايد بگوييم مسيحى بوده است ( نك : پس از اين ، ص 293 ) . به علت همين اشتباه اشتاين اشنايدر نتوانست براى خود توجيه كند كه چگونه نام عيسى به يك فرد كليمى داده شده است ( نك :
ZDMG
، 53 / 1899 م / 433 ) . ابن نديم ( ص 297 ) ، ابن قفطى ( حكماء ، 80 ) و ابن ابى اصيبعه ( 1 / 109 ) در مدخل مربوط به آهرون مىگويند كه ماسرجويه به ترجمهى كنّاش دو فصل ( مقالتين ) افزوده است . در اين زمينه ، جالب توجه است كه رازى در الحاوى ، سخنانى كه با « قال ماسرجويه » و « قال اليهودى » آغاز مىشود ، نقل مىكند و قسمت اعظم نقل قولهاى فرد اخير به دنبال نقلقولهاى رازى از كتاب آهرون مىآيند . ما همراه با ابن ابى اصيبعه ( 1 / 163 ) مىپذيريم كه منظور رازى در اين مورد ماسرجويهى يهودى ( در تقابل با پزشكى مسيحى به همين نام ) بوده است . در نتيجه نقلقولهاى وى بايد راجع باشند به دو قسمتى كه به كنّاش افزوده شده است . دستكم در يك مورد ( 21 / 255 ) وى به صورت ضمنى مىگويد : « قال اليهودى في كتابه » .
منابع : ابن جلجل ، 61 ؛ ابن نديم ، 297 ؛ صاعد ، طبقات ، 88 ؛ ابن قفطى ، حكماء 326 - 324 ؛ ابن عبرى ( دوم ) ، 112 - 111 ؛ ووستنفلد ، پزشكان عرب ، ص 9 ؛ لكلر ، 1 / 81 - 79 ؛ اشتاين اشنايدر ، الفارابى ، ص 166 ؛ همو ، در :
Virchow's Archiv
، 38 / 1867 م / 67 ؛ 52 / 1871 م / 368 ؛ 86 / 1881 م /