خوارزميان بود كه سعى داشتند تا نفوذ خود را در شرق تا بخش سفلاى سير دريا ( سيحون ) ، و در غرب تا شبهجزيرهء مانقشلاق گسترش دهند . اين محلى بود كه كشتيهاى بارى از آنجا به خوارزم مىرفتند . تفاوت ميان زمان مورد نظر با ازمنهء متأخر تا سدهء نوزدهم ميلادى در آن است كه آن زمان سرزمينهاى ياد شده جزو مناطق مرزى جهان اسلام به شمار مىرفتند و مسير سفلاى سير دريا در دست مسلمانان نبود . صاحبان جند در بخش سفلاى سير دريا ، و نيز حاكمان شبه جزيرهء مانقشلاق مدافعان مرزى اسلام به شمار مىرفتند . آنها خوارزمشاهيان را به سبب ويرانى سرزمينهاى خويش كه به عنوان مدافع جهان اسلام در برابر دشمنان واجد اهميت بسيار بودند مورد سرزنش قرار مىدادند . رودخانه اترك كه به جنوب درياى خزر مىريزد نسبت به رودخانهء گيورگن ( نام منطقه هيركانيا از همين كلمه است ) ، كه در منطقهء جنوبىتر واقع شده ، از ديدگاه كشاورزى داراى ارزش نازلترى است . حمد الله قزوينى در قرن چهاردهم ميلادى از اترك تنها بدين جهت ياد مىكند كه آب آن ، ناحيهء مرزى كوچكى را آبيارى مىكرد كه بعدها ناحيهء مزبور از اهميت شهرى برخوردار شد ، ولى مؤلف نامبرده از ناحيهء مذكور به صورت دهستان و پيش از آن با عنوان رباط ياد كرده است . اين واژه داراى معانى مختلفى است : رباط به عنوان منطقه نظامى مرزى به كار گرفته مىشد ، ولى اغلب از آن به مفهوم كاروانسراى نيز ياد شده است . دهستان در آغاز ، منطقهء نظامى مرزى بود و به منظور مقابله با هجوم تركان و در زمانى ساخته شده بود كه سرزمين خلافت به نهايت مىرسيد و در پس آن همسايگانى غير مسلمان مىزيستند . خرابههاى اين رباط تاكنون باقى مانده است : اين شهر كوچكى با ديوارهاى آجرى بود كه اكنون به نام مشهد مصريان و به ديگر سخن « قربانگاه مصريان » ناميده مىشود . اين نام از افسانهاى پديد آمده است مبنى بر اين كه سپاه مصريان در پيكار با كافران در اينجا به هلاكت رسيدند . داستان مذكور پايه و اساسى ندارد ، هيچ بخشى از سپاه مصريان در اين ناحيه نبودهاند . اسم اين محل بعدها تحريف شد و به صورت « مستوريان » درآمد ، به گونهاى كه در نقشهها نيز به همين صورت است . و اما راجع به خود اين محل بايد يادآور شد كه ما توصيف مفصلى راجع به آن در مقالهء كونشين
Konshin
مىيابيم كه مسئله مربوط به مسير قديم و جديد آمودريا را به شرح آورده است « 1 » . در ضمن مقالهء سمنوف
Semionov
تركستانشناس
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : آ . كونشين ، تفسير مسئله مربوط به جريان قديمى آمودريا در مقايسه با اطلاعات زمينشناسى