كه در مازندران و سواحل جنوبى درياى خزر اثرى از عنصر ترك در ميان نبود و آداب و سنن ايرانى با شدت تمام در اين نواحى حفظ مىشد . مردم آنجا خود را تاجيك و نمايندگان عنصر پارسى ، ايرانى مىناميدند و هنگامى كه از نافرجام ماندن دوستى بين خوارزم و مازندران سخن مىرفته اين خود نشانهء عدم امكان دوستى ميان ترك و تاجيك بوده است . سرزمينهاى غرب مازندران نيز مىبايست تابعيت خوارزم را گردن مىنهاد . حاكم رستمدار خود به خوارزم رفت . خوارزمشاه نخستين و تنها فرمانرواى ايران و آسياى مركزى بود . در اين نواحى حكام محلى باقى بودند . اينان تابعان و وابستگان خوارزمشاه به شمار مىرفتند . خوارزمشاه تنها به يك آرزو دست نيافت و آن شناسايى حاكميت وى از سوى خليفهء بغداد و ذكر نام وى در خطبههاى مساجد بود . در اروپاى غربى سدههاى دوازدهم و سيزدهم ميلادى ، دوران جنگهاى شديد بين امپراتوران و پاپهاى روم و مبارزهء اشرافيت غير مذهبى با حاكميت مذهبى بود . طى سدههاى مزبور در جهان اسلام نيز حالتى مشابه وجود داشت « 1 » . پيش از آن خليفهء بغداد طى مدتى بر حكام و فرمانروايان غير مذهبى مسلط نبود . پيش از سلجوقيان بغداد يكى از شهرهاى متعلق به سلاطين بود ، و خليفه ، تنها ، جنبهء تشريفاتى داشت . تفاوت پاپ و خليفه در آن است كه در جهان اسلام مقام روحانى عامل خليفه و نيز سلسله مراتب وجود ندارد . هرگاه پاپ از حكومت بر اشراف محروم مىشد ، با اين همه به عنوان رئيس سلسله مراتب معينى كه از انضباط لازم برخوردار بود باقى مىماند و اعتبار خود را حفظ مىكرد ، حال آنكه خليفه از چنين اهميت و اعتبارى برخوردار نمىشد . كشيشان پشتيبان و مدافع پاپ بودند . اين همانند وضع سلسلهء دراويش در جهان اسلام بود .
درويشان مىتوانستند نيرويى باشند كه خليفه بتواند به آنان متكى گردد ، ولى در جهان اسلام چنين حادثهاى روى نداد . چنين بود تفاوت عمده ميان اروپاى غربى و جهان اسلام . در سدهء دوازدهم ميلادى حاكميت خليفه بر اشراف احيا شد . او از ضعف سلاطين سلجوقى بهره جست و بر اشراف و بزرگان بغداد غالب آمد و قدرت آن منطقه را در دست گرفت . اغلب اين وقايع درست بيان نشدهاند . حتى در كتاب « تاريخ اسلام » موللر كه در دسترس قرار دارد و بيشترين اخبار از روى آن استخراج شده است چنين
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : بارتولد ، خليفه و سلطان ، - « جهان اسلام » ، جلد اول ، سن پترزبورگ ، 1912 ، صص 203 - 226 ، 345 - 400 ( چاپ كنونى ، جلد ششم ) .