افتاد و دشمنان ، به گونه فراريان ، از آنجا دور شدند . سلطان مدتى در شيروان ماند و در ماه جمادى الثانى سال 517 هجرى ( 27 ژوئن - 24 اوت سال 1123 ) به همدان بازگشت . اين زمان ، شاه گرجستان ( داوود ) داويد دوم مشهور به بنيانگذار ( 1089 - 1125 ) با اختيار كامل در قفقاز فرمانروايى مىكرد . او بدون اعتنا به حاكميت سلاطين سلجوقى و سپس سلسلههاى محلى اتابكان آذربايجان كه به آنها پهلوانيان و يا ايلدگزيان مىگفتند ( 1136 - 1225 ) پايهء اقتدار دودمان با گراتيان گرجستان را بنا نهاد . بنا به گفتهء فردى مسلمان و همعصر اين دوره ، در آن زمان گرجيان تفليس حامى اسلام و فرهنگ اسلامى بودند و « ميان گرجى و مسلمان تفاوتى قائل نمىشدند » . شيروانشاهان در عمل تابع گرجستان بودند . تامارا دختر داويد نيز به همسرى شيروانشاه منوچهر دوم درآمد .
شاهان گرجستان نيز خود را شيروانشاه مىناميدند . گرجيان و شيروانشاهان به كمك يكديگر دشمنان شمالى را كه در اين زمان بعضى از مناطق اسلامى را اشغال كرده بودند بيرون راندند . دربارهء پيروزى دريايى شيروانشاه آخسيتان ، حدود سال 1175 ميلادى ، در نزديكى باكو بر ناوگان روسى كه متشكل از 70 كشتى بود ياد شده است . ضمنا راجع به اشغال شابران و دربند نيز كه مسلما در زمانى نزديك به اين زمان به اشغال دشمنان درآمده بود ( به طورى كه ديديم ، دربند در سال 1193 هنوز شهرى مسلمان نشين بود ) ذكرى به ميان آمده است . معهذا شيروانشاهان بر روى سكههاى خود ، خويشتن را به عنوان وابستگان سلاطين سلجوقى ، ارسلان شاه ( 1161 - 1177 ) و طغرل ( 1177 - 1194 ) معرفى كردهاند . رابطهء آنها با اتابكان گاهى خصمانه بود ، به گونهاى كه گاه در بعضى از يادداشتها به اين نكته برمىخوريم كه اتابك قزل ارسلان عثمان ( 1186 - 1191 ) شماخى ، شيروانشاه آخسيتان باكو را آذين بستند . از اينجا چنين برمىآيد كه آخيستان مىبايست براى مدتى محل اقامت خود را به خاطر اشغال شماخى به دست قزل ارسلان به باكو انتقال داده و تنها پس از مرگ او به شماخى بازگشته باشد .
پديدهء منحصر بفردى كه در تاريخ اواخر سده دوازدهم و آغاز سده سيزدهم رخ داد : تشكيل حكومت اسلامى نيرومند به دست فرمانروايان خوارزم ، يعنى خوارزمشاهيان بود . خوارزم غالبا از استقلال سياسى برخوردار بود ، ولى تنها يك بار در تاريخ ، مركز دولت بزرگى شد كه ادعاى ارشديت بر تمام آسياى اسلامى ، منجمله بغداد
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 56
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٥٦