بلكه با خانات تركستان نيز ارتباط مستقيم برقرار مىكردند . اهالى تركستان مىتوانستند از طريق مانقشلاق و شيروان ، بدون عبور از قلمروى ايران به زيارت مكه بروند . اما حكومت تركان عثمانى مدت درازى دوام نيافت . سال 1603 ميلادى شاه عباس جنگ را از سر گرفت و به تدريج تمام متصرفات تركان از چنگ آنان خارج شد . موفقيتهاى مهم او ( تصاحب گنجه ، باكو و دربند ) مربوط به سال 1606 ميلادى بوده است . او در همه جا بناهايى احداث كرد و گنجه را به محل جديدى اندكى دور تر از مكان پيشين در مسير جريان رودخانه منتقل نمود . ديوارهاى باكو براى آخرين بار توسط او ساخته شد .
ديوارهاى دربند نيز تجديد بنا گرديد . برج سنگى بلندى در وسط دريا ساخته شد و به ديوارهاى ساخته شده در خشكى متصل گرديد . اين ديوارها را براى مقاصد كشتيرانى بنا نكرده بودند ، بلكه هدفهاى مشخصى در كار بود . هدف از اقدام مزبور آن بود كه كاروانها نتوانند از طريق محلهاى كمعمق دريا اين قسمت شهر را دور بزنند و از پرداخت عوارض رهايى يابند . به هنگام سفر آدام اولئاريوس در ( سال 1638 ميلادى ) اين برج و ديوارهاى داخل دريا وجود نداشتند . از گزارش اولئاريوس چنين برمىآيد كه اين زمان روايات منقول تركمانان دربارهء بعضى از شهرهاى قفقاز و آذربايجان بوده و سپس به دست فراموشى سپرده شدهاند . در نزديكى دربند به آرامگاه « امام » قورقود اشاره شده است . جز از اولئاريوس ، يك سياح عثمانى به نام اوليا چلبى نيز از اين نكته ياد كرده است ) كه اسقف بزرگ و حافظ حكمت مردمى بوده و مجموعهاى از روايات كه به « كتاب دده قورقود » شهرت يافته درباره اين شخص است . اين كتاب در يك نسخه خطى نگهدارى شده بود ولى اين اواخر تنها در تركيه انتشار يافت . در اروميه به آرامگاه بيورله خاتون همسر غازان بيگ ، قهرمان اصلى آن دوره اشاره شده است كه نام وى را جز در سفرنامه اولئاريوس و كتاب دده قورقود نمىبينيم .
نخستين كوشش روسها در داغستان كه به اواخر قرن شانزدهم و اوايل قرن هفدهم ميلادى مربوط مىشود ، به اندازهاى ضعيف بود كه مىتوان آن را به نيروهاى محلى ، فارغ از دخالت نظامى دول بزرگ نسبت داد . لشكركشى پتر كبير در سال 1722 ميلادى ، در زمان شورش ايرانيان ، طبق معاهده پتربورگ در سال 1723 ميلادى به نتيجه ديگرى رسيد ، مقرر گرديد تمام كرانههاى غربى و جنوبى درياى خزر تا استرآباد به روسيه واگذار شود . آن معاهده به مورد اجرا درنيامد ، قلمروى روس عملا از گيلان فراتر
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 170
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٧٠