نرفت ، ولى ادعاى روسها از سوى دولت عثمانى به رسميت شناخته شد و پتر از سوى خود ، به خاطر حفظ نوار ساحلى از تمام قسمتهاى ديگر قفقاز به نفع تركان چشم پوشيد و شهر شماخى در شيروان به دولت عثمانى و باكو به روسيه واگذار شد . طبق پيمان روسيه و عثمانى ، هر يك از دو طرف متعهد شدند تا در اجراى تمام ادعاهاى خود به يكديگر كمك كنند . مع هذا نادر شاه ، فرمانرواى جديد ايران موفق به بازگرداندن تمام متصرفات پيشين به اين كشور گرديد . روسيه تمام متصرفات خود را داوطلبانه به ايران واگذار كرد ، ولى متصرفات عثمانى از طريق توسل به زور از دولت مذكور گرفته شد .
نادر شاه با اجراى كارهايى در جهت آبيارى دشت مغان در قفقاز خاطرهاى خوش از خود بر جاى نهاد ، ولى از سوى ديگر ، انهدام نهايى بردعه به نام او ثبت شده است . در اواخر سدهء هيجدهم و آغاز قرن نوزدهم ، جنايات روسيه كه با معاهدهء تركمنچاى سال 1828 به پايان رسيده بود دوباره از سر گرفته شد . بيش از همه ، روسها سعى بر برقرارى حاكميت خود بر درياى خزر را داشتند و براى اين منظور دلايلى راجع به لزوم لنگرگاهى در بندر باكو جهت كشتيرانى - بازرگانى روس ارائه مىدادند . در روح وصيتنامهء غير مستند پتر كبير هيچ طرح استيلاگرانه گستردهاى وجود نداشت .
براى اينكه وارد حيطه سياسى نشوم مايل نيستم پيرامون وضع قفقاز در دوران سلطهء روسها مطالبى به عرض برسانم .
اهميت خاصى كه براى تفليس به عنوان تنها مركز حيات معنوى در قفقاز قايل شده بودند ، براى آذربايجان قفقاز كنونى ناخوشايند مىنمود . حال آنكه به عنوان نمونه در تركستان ، مؤسسات فرهنگى ( بخصوص موزه ) علاوه بر تاشكند در شهرهايى چون عشقآباد ( پلتوراتسك
Poltoratsk
) و سمرقند نيز وجود داشت . مسئله تأسيس دانشگاه تفليس قبل از سال 1917 حل شده بود . پيرامون تأسيس دانشگاههاى ديگر شهرها نيز سخنى در ميان نبود . در نظر داشتند كه تأسيس دانشگاه تاشكند به تعويق افتد ، زيرا تفليس بيش از تاشكند نيازمند تأسيس دانشگاه بود . براى دو دانشگاه در اين سطح نيروى علمى كافى روس وجود نداشت .
هنگامى كه ارتباط منطقهء درياى خزر با آسياى مركزى تنها از طريق درياى خزر ميسر گرديد ، اهميت بازرگانى اين منطقه افزونتر شد . افتتاح راهآهن اورنبورگ - تاشكند نيز به اين ارتباطات جهت ديگرى بخشيد . اكنون نيز مسئله ارتباط راهآهن اروپا به