فعاليت نيروهاى دموكراتيك و پيكار آنان عليه ارتجاع
ورود ارتش شوروى به ايران ، بركنارى رضا شاه و نابود شدن آلمان فاشيست ، تكان نيرومندى به تودههاى مردم ايران وارد آورد و جنبشهاى دموكراتيك گستردهاى در سرتاسر كشور پديد آمدند و رشد يافتند . در پايان سال 1941 شركتكنندگان در جنبشهاى دموكراتيك كه در زندانها يا تبعيد بهسر مىبردند ، آزاد شدند . اينان به نشر روزنامههاى دموكراتيك پرداختند . در اكتبر 1941 حزب تودهء ايران تشكيل شد ، اين حزب كارگران ، پيشهوران ، دهقانان ، روشنفكران دموكرات و عناصر پيشرفته ايران را متحد كرد . خواستههاى مهم اين حزب كه ضمن برنامهاش گنجاند ، عبارت بود : عملى شدن آزاديهاى دموكراتيك ، استوارى استقلال ملى ايران ، برقرارى روابط دوستانه با كليهء دولتهاى متفق ازجمله امريكا و بريتانيا و اتحاد شوروى ، وضع قوانينى دربارهء كار و بيمههاى اجتماعى و غيره .
اتحاديههاى كارگرى و صنفى تجديد سازمان يافتند . در روستاها اتحاديههاى دهقانى پديد آمدند ، در بسيارى موارد اين اتحاديهها به حزب توده پيوستند . حركت حزب توده ايران در جهت ايجاد اتحاديههاى صنفى ، انتشار مقالاتى در مطبوعات براى ايجاد اصلاحات دموكراتيك ، از ميان بردن سنتهاى ارتجاعى رژيم پيشين و پاك كردن دستگاه دولت از عناصر فاشيست بود ، اين برنامه تودههاى وسيع مردم را به سوى حزب كشاند و بنابراين از محبوبيت ويژهاى در ميان قشرهاى زحمتكش برخوردار شد . ديرى نپائيد كه حزب توده ايران به عنوان بزرگترين حزب سياسى در صحنه ايران خودنمائى كرد . در نخستين كنگره حزب توده كه در اوت 1944 برگذار شد ، بيش از 25 هزار عضو در آن شركت داشتند ، 75 درصد اين جمعيت كارگر ، دو درصد - دهقان و 23 درصد روشنفكر بودند .
در همان هنگام بيدرنگ اعتبار و محبوبيت اتحاد شوروى در ميان مردم افزايش يافت . ايرانيان به دروغگوئىها و اراجيف تحريكآميز هيتلرىها و جاسوسان ايرانىشان كه بگونه گستردهاى در ميان مردم پخش مىشد ، پى بردند . نمايندگان قشرهاى گوناگون تودههاى مردم خواهان ايجاد روابط سياسى و فرهنگى هرچه بيشتر با اتحاد شوروى شدند .
اما تلاشهاى تودهء مردم ايران براى دگرگونى نظام اجتماعى - سياسى ايران و استوارى روابط دوستى با اتحاد شوروى با پايدارى سرسختانهء عناصر ارتجاعى كه قدرت را در دست داشتند ، روبرو شد - تمام دستگاههاى دولت از قبيل ارتش ، پليس ، ژاندارمرى ، دستگاه قضائى در دست همين عناصر بودند . اينها كه هنوز با عوامل ارتجاعى آلمان فاشيست تماس داشتند ، از رشد جنبش دموكراتيك و محبوبيت اتحاد شوروى در ميان مردم