ايرانيان را از اسارت امپرياليستها تأمين كنند و ضمنا نظام فئودالى را درهم شكنند و سلطنت قاجار را سرنگون كنند ، اما به مرتجعان فئودال زير رهبرى دودمان قاجار ضربههاى مرگبار را وارد آوردند . سرانجام روند جنبش آزادى ملى شرايط مساعدى را براى سرنگونى قدرت قاجارها فراهم آورد .
در نتيجه انقلاب اكتبر ، قدرت شوروى در روسيه استوار شد و از آنجا جنبش ضد امپرياليستى در ايران و كشورهاى ديگر شرق اوج گرفت و در پى آن ايران از زير اشغال مستقيم انگليسها و تبديل آن به مستعمره آنها ، رهائى يافت ، قرارداد سال 1919 انگليس و ايران از بين رفت ، و تلاشهائى كه به منظور جلوگيرى از ايجاد روابط ميان ايران و شوروى انجام مىگرفت ، خنثى گرديد . زير فشار دولت شوروى كه بر پايه قرارداد 1921 شوروى - ايران قرار بود ارتش انگليس ايران را تخليه كند ، انگليسها ناچار شدند نيروى اشغالگر خود را از ايران بيرون ببرند . در سپتامبر 1921 ، نيروى تفنگداران جنوب كه هنگام جنگ جهانى اول به وسيله انگليسها سازمان داده شده و زير نظر افسران انگليسى در جنوب فعاليت مىكرد ، منحل گرديد . افسران مربى انگليسى كه در لشكر قزاق و قسمت - هاى ديگر ارتش كار مىكردند ، به سال 1921 كنار گذاشته شدند هيئت مستشارى مالى انگليس كه زير نظر ا . اسميت در ايران سرگرم كار بود ، ايران را ترك كرد . نقشه انگليسها مبنى بر تصرف نفت شمال و زير نظر گرفتن راههاى ايران نيز نقش بر آب گرديد .
با اينهمه انگليسها توانستند در سايه سركوبى جنبشهاى آزادى ملى ، موقعيت پيشين خود را در ايران نگاهدارند : شركت نفت انگليس - ايران ، بانك شاهنشاهى ، رژيم كاپيتولاسيون شبكه جاسوسى انگليسها كه در ميان گروههاى دستراستى ايرانيها فعاليت داشتند ، همه برجاى ماندند . انگليسها ضمن اتكاى به اين نيروها توانستند تا ديرزمانى نفوذ اقتصادى و سياسى خود را در ايران پابرجا كنند .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 444
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٤٤