شرقى ايران به منظور پوشش مستقر كنند ، در اكتبر 1915 . به فرمان دولت تزارى روس يك سپاه اعزامى قزاق زير فرماندهى ژنرال باراتوف در بندر انزلى پياده شد . همزمان با رهسپارى اين سپاه از انزلى به قزوين ، يكان روسى ديگرى زير فرمان ژنرال زولوتارف كه در ماه مه در قزوين مستقر شده بود ، به تهران رهسپار گرديد . در 15 نوامبر 1915 اين سپاه تقريبا به نزديكى پايتخت رسيد و كرج را اشغال كرد . در ارتباط با نزديكى نيروى عظيم روسى به پايتخت ، اعضاى سفارت آلمان و ترك ، چند تن از وزيران و قريب 40 نماينده مجلس و حتى عدهاى از روحانيان ، پليس شهر و يكانهاى ژاندارم و مجاهد در ظرف يك روز تهران را ترك و به قم رهسپار شدند . احمد شاه در تهران ماند .
در قم « كميتهء دفاع ملى » تشكيل شد ، در اين كميته بسيارى از اعضاى حزب دمكرات شركت داشتند . گردآورى پول ، اسلحه و خواربار آغاز گرديد ، گويا همه براى لشكركشى به تهران و نبرد با نيروهاى روسى و انگليسى آماده شدند و يكانهائى از كاشان و اصفهان به قم وارد شدند .
سپاه روس ، كه در قزوين ، ينگى امام و كرج مستقر بود ، در آغاز دسامبر 1915 به سوى همدان و قم رهسپار گرديد در نبردهائيكه نزديكى آبادىهاى ايلچى ، سلطان بولاغ و لالهكيان در 9 دسامبر 1915 روى داد نيروهاى ژاندارم و چريكهاى ملى كه شمارهشان 7 هزار تن بود به كلى شكست خوردند . در 16 دسامبر سپاه باراتوف ، بدون توجه به مجاهدين ، همدان را اشغال كرد .
يكانهاى سوار ژاندارم و بختيارى زير فرماندهى انقلابى نامدار به نام امير حشمت كه شمارهشان به 1700 سوار مىرسيد و به منظور حمله به تهران در رباط كريم متمركز شده بودند در 22 دسامبر 1915 به وسيله يكانهاى قزاق روسى تارومار شدند و عقب نشستند ، در ظرف همان روز ، يكانهاى سپاه روس كه به سوى جنوب تهران پيشروى مىكردند قم را به تصرف درآوردند . در نتيجهء به اصطلاح لشكركشى ارتش روس به سوى تهران فعاليت جاسوسان آلمانى - ترك فلج شد . ضربت كوبندهاى به جنبش خروشان آزادى ملى ايران وارد آمد .
هيئت « كميته دفاع ملى » كه گرداننده فعاليتهاى كميتههاى فرعى و يكانهاى مسلح بود ناچار شد با شتاب قم را ترك و از راه كاشان و اصفهان به كرمانشاه رهسپار گردد .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 414
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤١٤