نشانههاى ناتوانى سياسى ايران آشكارا به چشم مىخورد . در اين هنگام در برابر تاختو تاز خانهاى ازبك پايدارى جدىاى از سوى دولت نشان داده نشد . هلنديان جزيرهء قشم را در خليج فارس تصرف كردند .
در زمان شاه سلطان حسين ( 1694 - 1722 ) كه بازيچهء دست روحانيان شيعه ناآگاه بود ، ميزان مالياتها به سختى افزايش يافتند . در پايان سدهء 17 سقوط اقتصادى ايران آشكارا به چشم مىخورد .
در نيمهء دوم سده 17 ميزان مالياتها رفتهرفته بالا رفتند ، در فاصله سالهاى 1698 و 1701 چند قلم مالياتى 2 الى سه برابر شدند ، ضمنا نهتنها دهقانان و شهريان ، بلكه كوچنشينان هم كه در سدهء 17 وضعشان نسبتا قابل تحمل بود ، دچار بينوائى و نابسامانى گرديدند ؛ علاوهبر اين سه نوع ماليات تازه وضع شد . اگر از يكسو اين افزايش مالياتها و درآمدهاى فئودالى باعث سقوط اقتصادى و كاهش درآمدهاى دولت و فئودالها مىشد ، از سوى ديگر افزايش استثمار فئودالى به نوبه خود باعث ويرانى روستاها مىگرديد و به همين علت روند سقوط اقتصادى در روستاها با شتاب بيشترى پيش مىرفت .
اين سياست مالياتى باعث گريز و آوارگى دستهجمعى دهقانان گرسنه و برهنهاى گرديد كه به منظور رهائى از گير محصلان مالياتى ، زمينهاى زير كشتشان را ترك مىكردند .
اگر در سدهء 17 مقررات وابستگى اجبارى دهقانان به زمين و تحريم تغيير مكان آنها در استانهاى مركزى ايران به مرحلهء اجرا درنيامد ، در آغاز سدهء 18 ، دولت شاه ناچار شد اين مقررات را به سختى اجرا كند . به سال 1710 - م . شاه سلطان حسين ( 1694 - 1722 ) فرمانى صادر كرد كه به موجب آن دهقانان ناگزير بودند در روستاهاى بومى خود طبق فهرست - هاى مالياتى كار كنند . اما رعيتها خودسرانه روستاهاى خود را ترك و به جاى ديگر تغيير مكان مىدادند ، بنابراين مأموران ، روستا به روستا دنبال آنها مىگشتند و كسانى را كه تا 12 سال پيش روستاى خود را ترك كرده بودند ، اجبارا به زادگاه خودشان برمىگرداندند ؛ پس از اين مدت آنها را دوباره در سياههء مالياتدهندگان آن روستا منظور و ماليات محوله را از آنها مىگرفتند .
سقوط اقتصاد روستاها نهتنها باعث كاهش درآمد خزانه شاه ، بلكه انگيزهء كم شدن بهرهء فئودالى گرديد . شيخ محمد على حزين ( سالهاى 20 - 30 سدهء 18 ) اطلاع مىدهد كه درآمد املاك موروثى گيلان آن اندازه كم شد كه بهرهء ساليانه اين املاك تكافوى هزينه يك ماه را نمىكرد . ويرانى روستاها انگيزه كاهش بازرگانى داخلى گرديد .
ركود بازرگانى خارجى هم بسيار حائز اهميت بود . شاه سلطان حسين كه مىخواست درآمد خزانه دولت را از راه تجارت خارجى افزايش دهد ، به منظور كاستن نفوذ كمپانى
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 281
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٨١