چينى ، بدل چينى ، ميناكارى و كاشى براى ساختمانها ) دوباره اين صنعت شكوفان شد .
فراوردههاى كاشىكارى زيبائى در كاشان ، نائين ، اصفهان ، شيراز ، كرمان ، يزد ، مشهد توليد مىشد . فراوردههاى پوستى ايران بهويژه توليد چرم ساغرى قزوين و صوفيان ( تبريز ) شهرت فراوانى داشت . جهانگردان اروپائى كمانها و شمشيرهاى فولادين ايرانى را در جهان بىهمتا برشمردهاند . فولاد در كنارههاى درياچهء نىريز فارس توليد مىشد و بهترين تيغههاى شمشير را در قم و قزوين مىساختند . فراوردههاى رنگرزى ، شيشهگرى در ايران توليد مىگرديد . كاغذ اگرچه از لحاظ جنس پستتر از انواع اروپائى و آسياى ميانهاى بود اما در ايران هم ساخته مىشد . توليد صابون ارزانبها براى مصرف همگان در ايران به مقياس گستردهاى رايج بود .
وضع بازرگانان بزرگ بسيار آبرومند بود . بيشتر بازرگانان بزرگ نمايندگانى را به كشورهاى ديگر مىفرستادند . در ايران بازرگانانى وجود داشتند كه به كشورهاى معينى از قبيل سوئد و چين نماينده مىفرستادند . بازرگانى خارجى بيشتر ، در دست ارمنىهاى مسيحى و تا اندازهاى هلنديها ، انگليسها و فرانسويان بود . علاوه بر بازرگانان ارمنى جلفاى نو فقط عمال انگليسى و هلندى حق صدور ابريشم خام را به خارج از كشور داشتند .
بازرگانى داخلى فقط به وسيلهء بازرگانان ايرانى انجام مىپذيرفت .
علاوه بر ابريشم خام و پارچههاى ابريشمى ، تيماج ، چرم ساغرى ، پشم شتر و گوسفند ، قالى ، ظروف بدل چينى ، جواهرات و سنگهاى گرانبها بهويژه فيروزه و مرواريد از ايران به كشورهاى اروپاى باخترى صادر مىشد .
ميزان دادوستد بازرگانى بين ايران و روس به شدت افزايش يافت . صادرات ايران به روسيه كه از طريق ولگا - درياى خزر ( از راه شماخى يا گيلان ) فرستاده مىشد ، در درجه اول ، پارچههاى گوناگون ابريشمى ، پارچههاى پنبهاى ، شمشير و زين و يراق ويژهء قزلباشها ، مرواريد ، فيروزه و ميوههاى خشك شده بودند .
صادرات ايران به تركيه گذشته از پارچههاى ابريشمى و پشمى ، تيماج ، آهنآلات و غيره بودند . از ايران اسب ، خرما ، كشمش و ميوههاى ديگر ، عطر گل ، ظروف بدل چينى ، تيماج و برده به هند صادر مىشد .
در سدهء 17 واردات ايران از كشورهاى اروپاى باخترى ، ماهوت و پارچههاى اعلى از انگلستان ، هلند و فرانسه ، آئينه از ونيز ، فراوردههاى شيشهاى و فلزى ، كاغذ ، كالاهاى لوكس ، شكر و شراب بودند . ورود كالاهاى اروپائى به ايران اهميت فراوان داشت ، اما اين كالاها به اندازهاى نبودند كه با كالاهاى صنعتى ايرانى رقابت كنند . فقط كالاهائى از اروپاى غربى و روسيه به ايران وارد مىگرديدند كه در درون كشور ، توليد نمىشدند : مانند ماهوت
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 274
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٧٤