قهرمانى زرير و فداكاريش براى وطن سخن مىگويد ، ديگر رمان تاريخى ( كارنامهء اردشير بابكان » و غيره است . اصل رمانهاى « وامق و عذرا » ، « ويس و رامين » باقى نمانده است ، اما موضوعهاى اين رمانها را بعدها شاعران فارسىزبان امروزى به نظم درآوردهاند ؛ همچنين از رمانهاى تاريخى دربارهء مزدك ( « مزدكنامه » ) و بهرام چوبينه كمترچيزى باقى مانده . فقط تكههائى از آنها در جاهاى ديگر نقل شدهاند . نوشتههائى به سبك « پندنامه » ، « اندرزنامه » ، كه شامل مجموعههائى از قوانين اخلاقى و آداب معاشرت و حتى اصول رهبرى سياسى در آنها درج مىشده ، به رشته تحرير درآمده ، حتى رسالههائى دربارهء آئين شكار و اسبسوارى و غيره نيز نوشته شده كه تا اين زمان باقى نماندهاند . در دربار ساسانيان خوانندگان و نوازندگانى وجود داشتند كه ضمن هنرنمائىهايشان شاهان را فراوان مىستودند ، يكى از آنها باربد در دربار خسرو پرويز بود كه شهرت فراوانى به دست آورد .
بسيارى از مداركى كه دربارهء فرهنگ و تاريخ ساسانيان به دست آمده به زبانهاى پارتى يا فارسى ميانه كه زبان معمول دورهء ساسانيان بوده ، نوشته شدهاند ، خطوطى كه از زمان پادشاهى اردشير اول ، شاپور يكم و شاپور دوم و ديگران باقيمانده ، حتى نوشته - هاى روى سكهها كه نام شاهان و تاريخ سلطنتشان نامبرده شده ، با اين دو زبان به دست آمده است . نوشتههائى درباره قوانين جنگ « آئين نامك » وجود داشته كه ترجمه سدهء نهم آنها بهدست آمده است .
تاليفات تاريخىاى كه بگونهء منظم رويدادها را ثبت كند ، تا پيش از آغاز سدهء هفتم در دربار ساسانيان وجود نداشته است . اين رويدادها را تاريخنگار بيزانتينى به نام آگافى سخولاستيك ( سده ششم ) نوشته و به نام « پوستبنشتهء شاهى » ، نامدار است ، اصل اين يادداشتها كه در گنجينه ويژهء شاهنشاه نگاهدارى مىشده تاكنون باقى نمانده . اما گويا نخستينبار در نيمه اول سده هفتم ، شخصى به نام دهگان دانشور از آنها رونوشت برداشته است ، آنها شامل نوشتههائى دربارهء تاريخ ايران . از زمان شاهان اساطيرى و قهرمانان ايران باستان تا پايان فرمانروائى خسرو پرويز مىباشند - اين نوشتهها به « خواتاى نامك » يا به فارسى تازه « خداىنامه » شهرت دارد . در اين نوشتهها بهويژه خسرو اول انوشيروان بگونهء گزافانديشانهاى ستوده شده و فرمانروائى عادل ، خردمند و دلير شناسانده شده است . متن اصلى خداىنامه كه به زبان فارسى ميانه نوشته شده موجود نيست . اما متن عربى آنكه در سدههاى هشتم - نهم ترجمه شده ، باقيمانده است . ترجمههاى عربى و فارسى معاصر آنكه در سدههاى نهم - دوازدهم انجام گرفته به دست ما رسيده است .
معمارى در زمان ساسانيان از پيشرفت قابلملاحظهاى برخوردار بود : وجود كاخ
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 175
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٧٥