« خالدوف » إضافات آن را چاپ كرد ( 1959 ) ظاهرا نسخهاى « كامل » وپس از نسخهء « عس » ( مورّخ 603 ه . ق ) اقدم نسخ مىباشد ؛ دوست دانشمند كتابشناس ما حجّة الاسلام دكتر سيّد محمود مرعشى ( نجفي ) كه نسخه را ديده ، تاريخ كتابت آن را به سال « 616 » ( ه . ق ) گواهى نموده ، اما هنوز خود ايشان نيز تا كنون بر فيلم يا عكس وتصويرى از آن دست نيافته است . « 1 » بههرتقدير ، ما نديده ( حسب قرائن معين ) حدس مىزنيم كه ، نسخهء « پترزبورگ » 13 سال پس از نسخهء « عمومى استانبول » ( عس ) هم از روى آن نوشته آمده ؛ در اين صورت زياد هم متأسف نبايد بود ، اطمينان داريم كه فقدان آن ابدا در كيفيّت طبع حاضر تأثيرى نداشته است .
4 ) . تبويب كتاب :
بيرونى خود كتاب الآثار را بر بيست ويك گفتار ( - القول ) يا به اصطلاح « فصل / باب » نهاده وتأليف كرده ، بدون آنكه أصلا در ترتيب آنها رقمهاى وصفى معمول را ذكر كند ( بر خلاف روشى كه در القانون والهند كار بسته است ) وازاينرو زاخائو هم در طبع خود أبواب كتاب را حسب سر فصلها اما بدون « فصل » ، يكسره وپيوسته با يكديگر ( به تبع از نسخ خطى كتاب ) آورده است ؛ ولى در ترجمهء انگليسى كتاب بر طبق معمول وأصول تبويب ، گفتارها را مرتّب ومصدّر به أرقام وصفى فصل بندى نموده است . نخست ما چنان كه در جاى خود ياد كردهايم ، واپسين « بهر » كتاب را از « قول » بيست ويكم ( چون ربط موضوعي با آن ندارد واز إضافات بعدى مؤلّف است ) به مثابت فصل « بيست ودوم » مفرد ومفروز ساختهايم ؛ هم اينجا بگويم كه به جاى كلمهء « فصل »
( chaPter )
واژهء اوستايى « فرگرد » را بكار بردهايم ، حاجت به توضيح ندارد كه هم دقيقا به مفهوم « فصل » يا « سوره » است . پس آنگاه هريك از « 22 » فرگرد كتاب را ، چنان كه هم اينك ملاحظه مىشود « فقره بندى » كردهام .
آيين « بند بندى »
( ParagraPh ization )
يا هم فقرهبندى
( itemization )
كه ما از براي كتاب الآثار بيرونى بكار بستهايم ، على رغم آنكه بدين سان در طبع متون قديم ( فارسي وعربى ) بىسابقه يا نمونه مىباشد ، پيشينهء بس درازى در شرق وغرب جهان دارد ؛ چه دانسته وپيداست كه كتابهاى مقدّس ملل عالم هم بدين شيوه تبويب ، عبارات ومطالب ومتن أقوال در آنها هم بدين گونه بند بندى شده است ؛ مانند نسكها ودفترها ( يشتها ويسناها وبه ويژه ونديداد ) نامهء مينوى اوستا إيراني ، ريگ ودا هندى ، تورات يهودان وأناجيل مسيحيان وسرانجام قرآن مجيد مسلمانان ، كه هريك از سورهها در آن به مثابت « فرگرد / فصل » در اوستا ، وهر آيتي ( بلند يا كوتاه ) در حكم يك عبارت يا فقره و « بند » مىباشد . ليكن مثال ونمونهء رهياب ورهنمون كار ما
هامش
( 1 ) . نشريهء ميراث شهاب ، سال 5 ، ش 3 و 4 ( 17 و 18 ) ، پاييز وزمستان 1378 ، ص 19 .