( در ) مجموعه مقالات « دانشمند وعارف » به يادبود أبو ريحان بيرونى وجلال الدين مولوى ( دانشگاه نيويورك ، 1975 ، ص 103 - 168 ) كه همان مطلب مزبور را به تفصيل بيشتر وشرح جزئيات ديگر بازگفته ، اين كه هم نسخهء كتاب بايستى در تبريز يا مراغه تحرير وتصاوير آن نقاشى شده باشد ؛ واما سوكك تمام 25 مجلس نقاشى ( رنگين ) موصوف را جداگانه ، هم به طريق كاملا فنّى وبا طبعى استادانه وزيبا وپيراسته در پايان گفتار خود فرانموده است . « 1 » بنابراين وبر حسب قرائن وشواهد ديگر ، چنان كه پيشتر هم راقم اين سطور نوشته است : ما ذرّهاى ترديد نداريم كه نسخهء خطّى ( ادينبورگ ) الآثار الباقية ، هم به سال 707 ( ه . ق ) در تبريز وبراي كتابخانهء « ربع رشيدى » از براي خواجة رشيد الدين فضل اللّه همداني وزير فرآهم گشته ، درست همان طور كه جامع التواريخ تأليف خود أو وجز اينها را در همان زمان ( بين سالهاى 706 تا 710 ه . ق ) استادان فنّ بدين گونه تصاوير ومجالس آراسته كردند « 2 » . اما كاتب وشايد هم نقاش نسخهء الآثار بيرونى « ابن الكتبي » همانا نصير الدين أبو المحاسن يوسف بن الياس بن أحمد خويى شافعي بغدادي ( م 754 ق / 1353 م ) طبيب وعالم به فرائض وأصول ، كه زماني استاديار مدرسهء مستنصريه در بغداد بوده ، از تأليفات وى « ما لا يسع الطبيب جهله » در مفردات طبّى ( تأليف 711 ) كه گويند رجب 754 يا ج 2 / 755 درگذشته است . « 3 » اينك آنچه گفتنى است همانا سبب احترام خاص واظهار قدرشناسى خواجة رشيد همداني وزير عالم ومورّخ ، نسبت به عالم كبير رياضى إيران حكيم أبو ريحان بيرونى است ؛ واين امر چنان كه محققان آثار اين دو مرد بزرگ علم در ايرانزمين گفتهاند ، بسا بدين موجب باشد كه أصولا خواجة رشيد پيرو مكتب تاريخي يا ملل ونحل نگارى وجامعهشناسى أبو ريحان بوده است . ما به سهم خود در اين خصوص ( با ذكر تحقيقات دانشمندان ) گفتارى به عنوان « نسخهء الآثار ربع رشيدى » نوشتهايم ، كه بسا براي علاقهمندان سودمند بوده باشد . « 4 » اما نسخهء « پترزبورگ » كتاب الآثار ( كه متأسفانه آن را نديدهايم ) چنان كه در بهر پيشين ( الف / 2 ) جزو نسخههاى ديگر ياد شد ، نخست بار « زالمان » آن را شناساند ( 1912 ) وسپس
هامش
( 1 ). the Scholar and the Saint ( studies in Commemoration of Abu , l Rayhan al - Biruni and Jalal al - din - Rumi ) , edited by Peter J . Chelkowski , New York University , 1975 , PP . 103 - 168 .( 2 ) . رش : أبو ريحان بيرونى ( پ . اذكائى ) ، ص 237 - 238 .
( 3 ) . معجم المؤلفين ( كحّاله ) ، ج 13 ، ص 274 . / الاعلام ( زركلى ) ، چاپ 8 ، ج 8 ، ص 217 .
( 4 ) . نامهء بهارستان ، ش 2 ( ) ، ص .