و بدان كه تنها به زبان نيست و هر چه عيب را بفهماند غيبت است چه كنايه باشد و چه صريح و اشاره چشمك و هر چه دلالت كند بر عيبى كه گفتن آن حرام است غيبت است چنانچه در روايت عائشه است كه زنى نزد ما آمد و چون برگشت بدستم به او اشاره كردم يعنى كوتاه قد است و آن حضرت فرمود : غيبت او كردى و نوا در آوردن از كسى هم غيبت است بلكه شديدتر چون بهتر ميفهماند و نامهنويسى هم غيبت است چون نامه يكى از دو زبانست و اگر مصنف كتابى نام شخص معلومى را ببرد و كلام او را نادرست شمارد غيبت است مگر در مقام بحث فقهى و استدلال علمى كه بايد به اندازه رفع حاجت باشد و اگر نقل قول از شخص معين نباشد عيب ندارد و اگر به وصف عامى گويد كه مخاطب از آن شخص خاصى فهمد غيبت است و اگر نه غيبت نيست ، و چون رسول خدا ( ص ) چيزى را از كسى ميدانست ميفرمود : چرا مردمى چنين و چنان كنند .
و از بدترين غيبت بدگوئى اهل فضل خودنما است كه بد ديگرى را با تعبيرى خودنما ادا كند چنانچه نام كسى را نزد او برند و گويد خدا را سپاس كه ما را بحب رياست يا دنياپرستى و وصف كذائى گرفتار نكرد يا گويد پناه به خدا از بيشرمى يا بد اقبالى يا گويد از خدا خواهيم كه ما را از اين گونه حفظ كند و هر تعبيرى كه گوشه دارد به آن نامبرده كه هم غيبت است و هم رياء و به زبان پاكى از رذائل است و خود افتادن در بدترين آنها است .
و از اين بابست در مقدمه غيبت مدح او را كند و گويد : چه حال خوبى داشت فلانى كه از عبادت كوتاهى نداشت ولى دچار سستى شده و مثل ما شده كه استقامت نداريم و خودش را مذمت كند و قصدش مذمت ديگريست و مدح خودش همانندى صالحان كه خود را مذمت كنند و هم غيبت كرده هم رياء و هم خودستائى كه هر سه نارواست و از نادانى گمان برد از نيكان خوددار از غيبت است ، و شيطان با نادانان عالمنما كه راه درست نروند چنين بازى كند و بدانها بخندد .
و از اين بابست كه بدگوئى كسى كند و بعض حاضران متوجه نشوند و گويد سبحان الله چه عجب است اين تا غافل به او توجه كند و بفهمد و نام خدا را وسيله اظهار خبث و باطل خود كند و بر خدا هم منت نهد كه نامش را برده .
و از آنست كه فلانى يا دوست ما چنين گرفتار شده خدا توبه او و ما را بپذيرد به زبان دعا و دلسوزى غيبت مىكند ، خدا بر پليدى درون و تباهى نهادش آگاه است و متوجه نيست دچار گناهى شده بزرگتر از آنچه مردم نادان آشكارا غيبت كنند و از اقسام آن اين است كه شگفت زده به غيبت گوش دهد تا غيبت كن را تشويق بدان كند گويد : تا كنون
بحار الأنوار ( ج 71 و 72 ) ( آداب معاشرت ) ( فارسى ) — صفحة 140
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٤٠