پيشينيان منتسب ساختهاند ، اگر ناشى از عيوب اخلاقى وكم اطلاعى نباشد ، مسلما نشانه شتابزدگى دردآورى وارزيابى است . بىشك ملاصدرا واضح كلمات عربى نبوده كه مثلا بگوئيم حكمت متعاليه را پيشتر داود قيصرى به كار برده واز آن أو نيست . مسلما بسيارى از عارفان گذشته ، اينگونه اصطلاحات را در مطاوي آثار خود آوردهاند . مسألهء مهم برداشتى است كه صدرا از اين واژهء مركب داشته است ؛ ويا بگوئيم خفرى قبلا رسالهاى در چهار سفر روحاني نوشته واخوان الصفا حركت جوهري را مىشناختهاند .
درباب عقايد وآراء فيلسوفى مانند ملاصدرا كه علاوة بر جامعيت فكرى نظام فلسفي مستقلى داشته ، بدين سهولت نمىتوان به داورى نشست وبدين سادگى نمىتوان از اين راه دشوار ناآشنا گذشت . اگر صاحب روضات الجنات به خاطر خصومت خاندانش با ملاصدرا ويا احتمالا براي خوشآيند بعضي از عالمان قشرى وعوامالناس ، خبر از تكفير أو مىدهد واز قول يكى از دوستان ضمن ستايش ميرزا إبراهيم فرزند ملاصدرا مىنويسد : أو در حقيقت مصداق « يخرج الحي من الميت » است ؛ ويا علامه ميرزا حسين نوري ضمن انتقاد از شرح أصول كافى ، بدو نسبت انتحال مىده دو مىنويسد « أو عادت داشته كه عبارات ديگران را در كتابهاى خود بياورد بىآنكه بگويد كه از آنهاست » . به راستى خطاب بدين عالمان بايد گفت : « نفى حكمت مكن از بهر دل عامي چند ! » أستاذ آشتيانى در مقدمهء شواهد مىنويسد : « نوع اين تكفيرها با موازين شرع موافق نبوده واگر اعمال مكفران را حمل بر صحت كنيم بايد بگوئيم حكم آنها به تكفير ، ناشى از عدم ورود به معاني عقلي وعرفانى بوده است .
بارى همانطور كه أشارت رفت ، درسالهاى آخر مرحله دوم ، تفكر صدرا به أوج تعالى خود رسيده ودر افقهاى بىكران شهود پرواز مىكرده است .
حقير بر اين باور است كه پس از أسفار ، شواهدالربوبيه حكمة العرشية واسرار الآيات وايقاظ النائمين ، از نتايج اين دوره است .
3 - علامه شيخ محمد مظفر ، مرحلهء سوم زندگانى فيلسوف را « دوران تأليف » ناميده ومعتقد است ثمرات سير وسلوك روحاني ومكاشفات أو در اين مرحله ظاهر شده ودر حقيقت واپسين سالهاى أقامت در كهك ، پيش از سفر أو به شيراز را بايد جزء اين مرحله به حساب آورد . بدينترتيب آغاز اين دوره ، با تأليف كتاب أسفار آغاز مىگردد وپيش از آن روشن نيست كه ملاصدرا كتابي اينچنين نوشته باشد . أو در مقدمهء أسفار انگيزهء خود را از تأليف كتاب باز مىگويد :
« رحمت الهى بر آن تعلق گرفت كه معاني منكشف از عالم اسرار وأنوار فائض از نورالانوار ، بيش از اين در پردهء
إيقاظ النائمين — صفحة مقدمه 16
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمه ١٦