نمىگردد ! » « 1 » .
در اين مرحله است كه ملاصدرا روش تدريس خود را كه پيش از اين محدود به شرح وبسط آراء ابنسينا ، خواجهنصير ، شيخ اشراق وأحيانا غزالى ، فخر رازي ، دوانى وأثير الدين ابهرى مىبوده ودر افادهء مرام از چار چوب منطق أرسطو گامى فراتر نمىنهاده ، تغيير مىدهد وتقريرات فلسفي را با چاشنى ذوق تأله وعرفان نظري درهم مىآميزد وتدريجا تأليف وتصنيف كتابهائى را بر بنيان امتزاج براهين عقلي وادلهء نقلي با مبادى كشف وشهود آغازى مىكند . جالب آنست كه هر چه در اين راه پيش مىرود ، اعتقاد أو به لزوم تصفيه وتزكية نفساني وسير در مراتب روحاني راسختر وبهرهمنديش از مبادى وأصول عرفان نظري ( كشف وشهود ) ، بيشتر مىشود وحال آنكه پيش از اين به مبادى عقلانى ارسطوئى پاينده بوده است . از مطالعهء نخستين آثارفلسفى أو را در اين مرحله نظير أسفار أربعة ، مىتوان درايت كه أو تنها به التقاط أفكار گذشتگان بسنده نكرده وبه دنبال تازهجوئى وپىريزى بنائي شامخ ونظامى استوار در فلسفهء اسلام بوده كه پيشينيان هرگز به صرافت آنان نيفتادهاند :
« فلسفهء صدرالمتألهين يك فلسفهء التقاطى نيست ، بلكه يك نظام خاص فلسفي است كه هر چند روشهاى فكرى گوناگون اسلامى در پيدايش آن مؤثر بودهاند بايد آن را نظام فكرى مستقلى دانست . » « 2 »
وره راستى اين چنين است وجا دارد كه اين نظام فلسفي را ، متخصصان در حكمت متعالية أو ، با روش علمي ، به مستعدان تعليم دهند .
بىشك عظمت كار صدرالمتألهين در آنست كه بر اثر نبوغ ذاتي وبهرهمندى از حوزههاى پرثمر زمان خود واستادان طراز أول ، بار انديشههاى كلامي ، فلسفي وعرفانى پيشينيان را بر دوش كشيده وبه مرور در سايهء رياضت وخودآگاهى مبتنى بر جودت ذهن واستقلال فكر ، نظام فلسفي بديعى پديد آورده وبه آيندگان سپرده است . اينكه بعضي منكر هرگونه ابداع ونوآورى ملاصدرا گرديده وهمگى ابتكارات أو را به
هامش
( 1 ) رسالهء فارسي سه أصل نخستين بار در سال 1380 شمسي به مناسبت چهارصدمين سال ولادت صدرالمتالهين با تصحيح ومقدمهء آقاى دكتر سيد حسين نصر ، از سوى دانشكدهء الهيات انتشار يافته است ، صدرا در اين رساله ظاهربينان وعالمنمايانق شرى را به باد ملامت مىگيرد . موضوع رساله آداب سير وسلوك وتكامل اخلاقى ، تصفيهء باطن وسرانجام كشف حقايق است . در همين كتاب مىنويسد :
« آن علمي كه آن مقصود اصلى وكمال حقيقت است وموجب قرب حق تعالى است ، علم الهى وعلم مكاشفات است نه علم معاملات ! » .
( 2 ) آشنائى با علوم اسلاميتأليف شادروان أستاذ مطهرى رحمة الله عليه