بههرحال أوج بارورى تفكر صدرالمتألهين در دوران خلوت ورياضت بوده وتدريجا نتايج وثمرات آن در قالب تأليف رسائل وكتب متعدد ، به منصه ظهور رسيده است . شايد تعدادى از كتابهائى را كه در آن مستقيما عالمان قشرى وعمال حكومت وأراذل وأوباش را مورد حمله وانتقاد قرار داده وطبعا انتشار آنها در فضاى شيراز وأصفهان ، خطرناك بوده ، پس از تأليف تا مدتي پنهان مىداشته ودر دسترس طالبان قرار نمىداده است . محتمل است اينگونه كتابها را كه غالبا در انزواى كهك تصنيف كرده است پس از آنكه دوباره به دعوت امام قليخان به شيراز بازگشته وبه تدريس در مدرسهء خان پرداخته ، بعضي از آنها را در اختيار طلاب مستعد گذاشته باشد وبه همين سبب در اين شهر با بنياد - گرايان وظاهربينان وعوامالناس درگير مىشود . انعكاس ناخشنودى أو را در آخرين نامهاى كه به أستاذ خود ميرداماد نگاشته مىتوان ديد :
« از انقلاب وتراجع روزگار چنان صورت ترتيب وتميز برخاسته ومردم زمان چنان از حرف هنر وفضل منحرف گشتهاند كه محض كمال را نقص مىدانند وعين شرف را خست مىبينند ؛ انقياد نفس اماره را أطاعت أوامر إلهية مىپندارند وخدمت حكام وسلاطين را ترويج شرع مبين نام مىنهند . . . ! از لگد اين أيام ستمكار صورت امانت سمت خيانت گرفت وكالبد انسانيت به شمايل سبعيت موصوف گشت ! توقعى كه قبل از اين مىبود كه شايد من بعد وضع روزگار روى به استقامت نهد ومجارى أمور بر وفق ونظام ازمنهء ماضيه كه أهل هنر وكياست را در نظر أعيان زمان ، محل ومنزلتي بود بار ديگر به هم رسد وفراغ ورفاهيت روى نمايد وزنگ اندوه از پيش آئينهء مراد دل برخيزد . . . چنان معلوم شد كه امن توهميست باطل ! وخيالي عاطل وبىحاصل ! . » « 1 »
البتة صدرالمتألهين پيش از تأليف أسفار ، كتابهائى هنگام أقامت وتدريس أصفهان ، با روش حكمت بحثي نگاشته كه نام بعضي از آنها را درم طاوى أسفار وشواهد وشايد كتابهاى ديگر ، آورده است ؛ منجمله « رساله في طرح الكونين » كه به پندار أستاذ مظفر ، همان « رسالة سريان الوجود » اوست ؛ « رسالة حل الاشكالات الفلكية في الإرادة الجزافية » ، « رساله حدوث العالم » واحتمالا « حواشي الهيات شفا » .
هامش
( 1 ) نامهء ملاصدرا را به ميرداماد . راهنماى كتاب - آبان وآذر 1341 ، ص 762 .