است :
« وخاصه درين مدت ده دوازده سال كه هرگز از ضجرت ملال خالى نبوده واز تفرق حال ومزاحمت دور نگشته وهر چند فكر وتدبير در دفع شدايد مىنمود خلاف آن واقع مىشد . . . وهر حساب كه با خود راست مىداد ، كج مىافتاد .
دم ز گيتى چندان حساب كج برداشت * كه راه يافت بدو صدهزار گونه كسور « 1 » »
كوتاه سخن آنكه محتواى قسمتى از اين نامه ، روشنگر پيرى وبيمارى وناتوانى أو در بازگشت به شيراز است :
« ضعف بدن وسستى بنيه وانحراف مزاج از جادهء اعتدال به حسب كثرت رياضات وفتور طبيعي وتجاوز سن ، علاوهء محنتها شده وموجب نقص عيش وتوحش از اين حيات فانى گشته چنانكه تمام قواى طبيعي وحيواني به ضعف واختلال ونقصان وانحلال موسوم گشتهاند وأمهات عناصر كه حساب جمع وتفريق تن ، وسر ، وجمله باب خرج وتفصيل با ايشانست ، شروع در بدحسابى كرده ، خرج ودخل را راست نمىدارند . . .
با دخل اندك خرج بسيار مىنمايند . » « 2 »
اگر جملهاى را كه از ملاصدرا در حاشيهء أسفار خطى ( تحرير در سال 1197 ) ، نقل شده از آناو بدانيم « 3 » أو در فاصلهء سالهاى 980 - 979 هجرى ولادت يافته وهنگام نگارش نامهء بالا ، كه بنا بر دلايلى كه ياد كردم ، اندكى بيش از سال 1041 ( تاريخ رحلت ميرداماد ) نوشته ، وبا توجه به شكايت أو از پيرى وناتوانى در آن نامه ، ظاهرا ملاصدرا حدود سالهاى 1307 پس از هشت سال أقامت درك هك به شيراز رفته وسه سال بعد كه به اقرار خود أو 12 سال از ديدار ومصاحبت استادش ميرداماد در أصفهان محروم مانده بود وبه پندار اين حقير ، حدوث 60 سال از عمرش مىگذشته ، آن نامه را به أستاذ نوشته است ؛ ظاهرا در شهور سال
هامش
( 1 ) - راهنماى كتاب ، آبان وآذر 1341 ، شمارههاى هفتم وهشتم .
( 2 ) - راهنماى كتاب ، آبان وآذر 1341 ، شمارههاى هفتم وهشتم .
( 3 ) أستاذ علامه شادروان سيد محمد حسين طباطبائى ، درس الهائى كه به تصحيح أسفار مشغول بودند ، به نسخهاى از أسفار دست مىيابند كه در سال 1197 از روى نسخهاى به خط ملاصدرا استنساخ شده بود ( البتة نسخهء اصلى هنوز مفقود است وچهبسا كه در كتابخانههاى شخصي گردوخاك مىخورد ! ) در حاشيهء اين أسفار ضمن فصل « في بيان أن التعقل عبارة ان اتحاد جواهر العاقل بالمعقول » صدر المتألهين چنين نوشته است :
تاريخ هذا الإفاضة كان ضحوة يوم الجمعة سابع جمادى الأولى عام سبعين وثلاثين والف من الهجرة وقد مضى من عمر المؤلف ثمان وخمسون سنة قمريه . »