گريد آسمان و زمين بر كسى ؟
پاسخ داد آرى جايگاه نماز او در زمين و جايگاه بالا رفتن كردار او در آسمان .
2 - مقصود خدا تعالى مبالغه در پست شناختن و زبونى مردمى باشد كه آنان را نابود ساخته و بيان نهايت بدبختى آنها را كرده باشد زيرا عرب چون از سختى هلاكت گزارش دهد گويد از نبودن او آفتاب گرفت و ماه تاريك شد و شب و روز و آسمان و زمين به حال او گريستند و اين كنايه از مبالغه و بزرگى و عموم آن آسيب است .
جرير در نوحه براى عمر بن عبد العزيز سروده :
خورشيد بر آمده و گرفته نيست * بگريد بر تو بهمراه اختران و ماه آسمان واژهء نجوم و قمر در اين شعر منصوب آمده و براى آن سه وجه است :
الف - مقصود اينست با اينكه خورشيد بر آمده از بس گريه كند زائل نكند نور اختران و ماه را زيرا بر اثر اشك نورش ناپديد شده و با ظهور اختران مقاومت ندارد .
( دو وجه ديگر چون از نظر ادبى دقيق باشند و براى فارسى زبانان سودى ندارند ترجمهء آنها حذف شد ) .
3 - مقصود از آسمان و زمين اهل آنها باشد و كلمهء اهل در تقدير باشد چنانچه خدا تعالى ( در آيهء 82 سورهء يوسف ) فرموده :
« وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ »
بپرس از آبادى و مقصود پرسش از مردم آبادى است .
و فرموده ( آيهء 4 سورهء محمد ( ص ) : «
حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها
» :
تا فرو نهد نبرد بارهاى خود را ، و همانا مقصود او جنگجويان است كه اهل نبردند يعنى فرو نهند اهل نبرد بارهاى خود را .
و اين چنانست كه گويند : السخاء حاتم : سخاوت حاتم است يعنى سخاوت كامل سخاوت حاتم است و مضاف مقدر است .