مدت عقاب با مدت گناه برابر باشند و بايد نظر به خود گناه كرد و بزرگى آن و سزا به حساب آن بايد بود زمانش دراز باشد يا كوتاه ابدى باشد يا محدود موجود و ثابت باشد يا در تقدير و به حساب آينده و الحمد للَّه و چون آن مردم سخن مرا شنيدند و آن را سنجيدند كه روشن و صريح بود و بمثلهاى متعارف من توجه كردند جز اعتراف به حق و اذعان و تسليم بدين جواب برهانى نداشتند ، سپاس از آن خدا است كه توفيق درستى دهد و رحمت او برسيد ، محمد خاتم پيغمبران و بر خاندان پاكش .
توضيح بيشترى در اين مسأله :
كسى كه جواب دوم منسوب بشافعى را تقويت كرده دليل آورده از قول خدا تعالى - 27 - الانعام - اگر باز گردانده شوند به دنيا البته كه بازگردند به همان كارى كه بر آنها قدغن بود ، و آن را دليل گرفته بر اينكه خدا تا هميشه آنها را عذاب كند چون نيت ابدى آنان را براى گناه از جانشان ميداند ، و در اين آيه دلالتى بر آن نيست كه گمان بوده كه آن براى بيان نهاد آنها است بلكه تكذيب آنها است در آنچه در قيامت گويند كه خداى سبحان بيان كرده - 28 - الانعام چون بر دوزخشان وادارند گويند اى كاش برمىگشتيم و دروغ نشمرديم آيات پروردگار خود را و بوديم از مؤمنان ، خدا در پاسخشان فرمايد : بلكه پديد شد براشان آنچه از آن پيش نهان ميكردند و اگر برگردانده شوند باز گردند بدان چه قدغن بود براشان و راستش كه دروغگويانند ، و اين جواب اينست كه آرزوى برگشت بدار تكليف نمودند و در آيه نيست كه عذاب آنان براى اينست كه اگر برشان گردانند باز گناه كنند
حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
. « 1 »
هامش
( 1 )لَوْ رُدُّوا لَعادُواشرط وجود است و دلالت دارد بر ملازمه ميان آن دو و از آن فهم شود كه طبع كافران دوزخى ملازمت دارد با كفر و خلاف و هر بار كه در دنيا آيند و در آن بخواهند زندگانى كنند به همان روش كفر و خلاف گرايند كه منش آنان شد و از آن باز نايستند و باعتبار دلالت آيه بر اين ملازمه تأييد جواب دوم شافعى از آن استفاده مىشود ( مترجم )