4 - از ابو الحسن اخفش جوابى حكايت است كه مقصود اينست كه آدمى از امر فورى «
كُنْ فَيَكُونُ
» آفريده شده ، اگر گويند اين معنى چه مناسبت دارد با اينكه بدنبالش گفته « نبايد شتاب كنيد » ممكن است گفت : مناسبت اينست كه چون در ظهور آيات شتاب كردند و آن را كند شمردند خدا به آنها اعلام كرد كه از هيچ كارى كه خواهد در نماند و او است كه بيرنج و هزينه آدمى را با همه بدائع صنع و عجائب حكمت كه هر توانائى در آن درماند و هر ناظرى حيران شود با يك كلمه « كن » آفريده و از اظهار آياتى كه طلبند درمانده نيست .
5 - برخى گفتند «
مِنْ عَجَلٍ
» يعنى از گل چنانچه در آيه ديگر فرموده « آغاز كرد آفرينش آدمى را از گل ، 7 - الم سجده » و اين شعر را گواه آورده .
چشمه جوشد ميان سنگ عيان * نخله رويد ميان آب و عجل
و گروهى بر اين جواب خرده گرفتند كه عجل بمعنى گل معروف نيست ، و مؤلف كتاب العين از برخي حكايت كرده كه عجل بمعنى خرّه است و گواهى بر آن نياورده ولى اين شعر كه حضرت گفتيم ممكن است گواهش باشد .
و تغلب از ابن اعرابى با اختلافى در الفاظ آن را نقل كرده ، و اگر اين جواب درست باشد مناسبتش با « نبايد شتاب كنيد » همانست كه گفتيم . به اين تقرير كه آن كسى كه آدمى را با همه حكمتى كه عيانست از گل تيره آفريده از اظهار آياتى كه در آنها شتاب داريد در نماند .
يا مقصود اينست كه براى آنكه از گل زبونى آفريده شده و چنين مايه ناتوانى دارد نسزد كه برسولان خدا تعالى و آيات و شرايعش استهزاء كند چون پيش از اين گويد چون كافرانت بينند به حساب نيارند جز مسخره كه آيا اينست كه نام معبودان شما را برد ، 32 - الأنبياء » .
6 - مقصود از انسان شخص آدم عليه السّلام است و معنى من عجل سرعت آفرينش او كه خدا مانند ديگران او را نطفه و علقه و مضغه خرده خرده نيافريد ، و همانا