و ممكن است مقصود اين باشد كه بواسطه كوهها زمين وضعى به خود گرفت كه بواسطه زلزلهها گاهى جنبش كند و گاهى نكند و حركت را چيره بر آرامش نساخت با احتمال اينكه ممكن است زمين هميشه حركت نامحسوس داشته باشد ، و كسى كه حركت تند شبانه روزى را از زمين ميداند نيازى به تكليف و توجيه ندارد و كوهها را وسيله تعديل آن حركت ميشمارد . . .
مفاد كلام اينست كه زمين پيش از آفرينش كوهها در جنبش و لرزش بود و بواسطه آنها آرام شد ، و ظاهر است كه نفوذ كوهها در ژرفناى زمين و برآمدن و بلند شدن بر روى زمين هر دو در آرامش زمين اثر دارند ، و برخى سخن در كتاب توحيد گذشت ، و برخى در بابهاى آينده بيايد ان شاء اللَّه .
« و مهد الارض » يعنى آن را ساخت و پرداخت ، و شايد مقصود در اينجا كامل كردن آفرينش زمين باشد موافق صلاح ساكنانش در نظم امور ، و گفته شده بسا مقصود از تمهيد زمين آنست كه آن را بستر نموده چنانچه خدا فرموده جل و علا :
« آيا نساخت زمين را بستر : 6 - النبأ » يا اينكه آن را گهواره نموده مانند گهواره كودك چنانچه خداى سبحان فرموده « آنكه ساخت زمين را براى شما گهواره » 53 - طه « جبلّه » بمعنى خلقت و طبيعت است ، و گفته شده در قول خداى تعالى « و جبله پيشينيان ، 184 - الشعراء » يعنى دارندگان جبله . و ممكن است بمعنى مخلوق باشد و گفته شده : جبله ، گروهى مردمند ، و مقصود از اول جبله اول كس از نوع انسان است رد بر كسى كه معتقد بقدم انواع متوالده است « رغد » زندگى فراوان و خوش خدا تعالى فرموده « و بخوريد از بهشت بخوشى هر جا خواستيد » .
« موافاة » ابن ابى الحديد گفته : روانيست مفعول له باشد تا عذر و علت عمل گردد ، بلكه مصدر فعل محذوفى است يعنى انجام داد گناه را انجام دادنى ، و با آنچه خدا از پيش دانست موافق شد .
« پس از توبه فرودش آورد » صريح است كه فرود آوردن پس از توبه بوده ، و
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 105
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٠٥