به گفتهء ثعالبى ، در عهد سامانيان بخارا « آشيان جلال و كعبهء فرمانروائى و مجمع افراد برجستهء زمان بوده » « 1 » . ابن سيناى مشهور كه از كتابخانهء سامانيان در زمان نوح بن منصور ( متوفى به سال 387 هجرى ) بهره گرفته بوده در سرگذشت خويش « 2 » آن را چنين وصف مىكند :
« من وارد سرايى شدم كه خانههاى بسيار داشت و در هر خانهاى صندوقهاى كتاب كه روى هم انباشته بودند ؛ در يك خانه از آن كتابهاى عربى و شعر ؛ در ديگرى فقه و بدينگونه در هر خانهاى كتابهاى يك علم .
پس فهرست كتابهاى اوايل را مطالعه كردم و آنچه را كه بدان نياز داشتم خواستم و كتابهائى ديدم كه نامشان بر بسيارى از مردم پوشيده بود و من هم پيش از آن نديده بودم و پس از آن هم نديدم . پس اين كتابها را خواندم و از آنها سودها بردم و اندازهء هر مردى را در دانش وى شناختم » .
مع هذا ، ظاهرا ، تأليفات تاريخى در دولت سامانيان به آن درجهء پيشرفت و ترقى كه در قلمرو آل بويه داشته ، نرسيده . ابو على محمّد بن محمد بلعمى ( متوفى به سال 363 هجرى ) « 3 » ، وزير عبد الملك و منصور ، در سال 352 هجرى تاريخ طبرى را به زبان فارسى برگرداند ولى ذيل متن
هامش
( 1 ) - ثعالبى ، « يتيمة » چاپ بيروت ،IV، 33 ، مستخرجات در ترجمهء باربيه دمينار ،III، 291 .
( 2 ) - ابن ابى اصيبعه ،II؛ 4 ، همچنين ابن قفطى ، 416 . توجه شود به ابن خلكان چاپ ويوستنفلد ؛ شمارهء 308 ، ( ترجمهء دسلن ،I، 441 ) ، در آنجا مضافا گفته شده كه كتابخانه اندكى بعد دچار حريق شد و شايعاتى وجود داشته كه ابن سينا خود آن را آتش زده تا تنها دارندهء معلومات مكتسبه از آن كتب باشد .
( 3 ) - اين تاريخ را گرديزى نقل كرده ( آكسفورد ، نسخهء خطى . ل . 129 )