عنوان مشترك «
Bibliotheca Geographorum Arabicorum
» چاپ و منتشر شده . قديمترين تأليف از آثار مزبور از ابن خردادبه است « 1 » ( عبيد اللّه بن عبد اللّه ابن خردادبه ) . حدس زده مىشود كه روايت اول آن در سال 232 هجرى و روايت دوم ، كه كاملتر است ، در حدود سال 272 هجرى نوشته شده است .
از لحاظ زمان ، تأليف مذكور يعقوبى « 2 » كه در 278 هجرى نوشته شده بعد از آن قرار دارد . آثار ابن رسته ( ابو على احمد بن عمر ) « 3 » و ابن فقيه همدانى مربوط به نخستين سالهاى قرن دهم ميلادى مىباشد .
از همپاشيدگى خلافت كه در قرن نهم ميلادى آغاز شده بود در قرن دهم حقيقتى واقع و عملى انجام شده بوده ، در نقاط مختلفه سلالههاى مستقل پديد آمده بود كه غالبا با يكديگر در جنگ بودند و هر امير و سلطانى مى - كوشيد زرقوبرق بيشتر به تختگاه و دربار خويش بدهد . و بدين منظور شاعران و دانشمندان مورد حمايت واقع مىشدند و از اينرو پاشيدگى امپراطورى اسلامى مىبايست به پيشرفت دانش و ادب ، لااقل از لحاظ كميت كمك كند .
از ميان سلالههاى قرن دهم ميلادى بويژه خاندان بويه كه در عراق و مغرب ايران حكمفرما بودند و سامانيان كه ماوراء النهر و مشرق ايران را در تصرف داشتند ، براى ما واجد اهميتاند .
چون روابط نزديكى ( دوستانه و خصمانه ) ميان خاندان بويه و
هامش
( 1 ) - ،BGA VI، 225 .Brockelmann , GAL , Bd I , Sدربارهء زمان تأليف اين رسالهء جغرافيائى رجوع شود به ابن خردادبه ، مقدمه ، صXX , XVIII- به نظر ماركوارت ( 390 .ge , S؟Streifzu) كه مىگويد فقط يك روايت وجود داشته و آن هم در 272 هجرى پايان پذيرفته ، توجه شود .
( 2 ) - .BGA , VII( 3 ) - ، 227 .BGA . V . Brockelmann , GALBd I , Sيادداشت بسيار مختصرى در اثر ياقوت ( « ارشاد » ،II، 63 ) .