مىشده و به چهار شعبه منشعب مىگشته و بعد هر شعبه به دو شاخه تقسيم مى - شده و بدينطريق مجموع اريقها ( نهرها - جوىها ) هشت بوده . چهار شعبه عبارت بود از : جاكرديز ، مزاهن ، [ ؟ ] اسكندر كام ، آسنگين و سنگرسان .
دو نام اخير الذكر ، ظاهرا مربوط به دو شاخهء شعبهء واحدى بودهاند . مساحت اراضئى را كه به وسيلهء اين نهرها مشروب مىگشتند به « حبل » تعيين مىشده .
هر « حبل » برابر بود با - 60 ذراع « 1 » . در سمرقند و حومه 14600 حبل ( طبق يك نسخهء خطى ديگر فقط 4600 ) و 670 ( 680 ) بند وجود داشته . از آن ميان اريق جاكرديز كه شهرستان را مشروب مىساخته همان اريقى است كه پيش از اسلام هم وجود داشته و استخرى و مقدسى از آن ياد كردهاند و 1067 حبل را آبيارى مىكرده و درازاى آن 17240 گز بوده . و 59 سد بر آن وجود داشته . اريق مزاهن يا مزدهن [ ؟ ] به 45 شعبه تقسيم مىشده و 2900 حبل يا 2750 ( برحسب نسخهء خطى ديگر 2785 ) جفت را مشروب مىكرده ( جفت مساحت زمينى كه در ظرف يك روز « 2 » به وسيلهء يك جفت گاو نر شخم توان زد به زبان لاتينى
Jugum
[ يوغ ] ) . اريق اسكندر كام - 1486 جفت و اريق آسنگين و سنگرسان - 275 جفت را آبيارى مىكرده . به اين حساب مجموع حبلهاى اراضى خيلى بيشتر از 4600 بوده ولى در عين حال به رقم 14600 نمىرسيده . و از آن خيلى كمتر بوده .
همهء اين نهرها فقط شهر و حومهء آن را از سمت مغرب و جنوب مشروب مىكردند . و حومهء شمال و مشرق شهر ظاهرا مانند اين ايام فقط به وسيلهء جوىها كه از نهرهائى مانند سياب ( « سياهآب » ) يا به تركى « قره - سو » )
هامش
( 1 ) - . 326 .p، «Baghdad» ،Le strange( 2 ) - ( صحيح : در يك فصل . - هيئت تحريريه ) .