( رود آمو - جيحون ) مرز ميان « مناطق نفوذ » - ايشان اعلام مىگشت .
اما از لحاظ نژادى - سرزمين ماوراء النهر كه در آغاز توسط آريائيان مسكون بوده نيز دچار ترك زدگى شد و اكنون نهتنها صحرانشينان آن سرزمين بلكه بخش مهمى از مردم مقيم و اسكان يافتهء آن نيز به زبان تركى سخن مىگويند .
ماوراء النهر از لحاظ حاصلخيزى و كثرت جمعيت كماكان مقام اول را در ميان نواحى زير فرمان تركان حايز بوده . گذشته از اين - فقط دربارهء اين سرزمين اخبار و اطلاعات مشروح تاريخى و « جغرافيائى تاريخى » - در دست داريم . جملهء اين مراتب ما را برآن مىدارد كه اين جغرافياى مختصر را فقط وقف ماوراء النهر كنيم ، بويژه كه مطالب مربوط به جغرافياى تاريخى ديگر نواحى تركستان غربى - يعنى هفت آب و بخشهاى شرقى ناحيه سير دريا ( سيحون ) را طى چند مقاله مورد بحث و فحص قرار دادهايم « 1 » . نظر به اهميتى كه آمودريا از لحاظ سرحد رسمى بودن ميان ايران و توران دارد گفتار خويش را از كرانههاى اين رود آغاز مىكنيم . و چون به اين مرز غالبا از هر دو طرف تخطى مىشده ناگزيريم از نواحى واقع در جنوب آمودريا نيز سخن گوئيم زيرا پارهاى از نواحى ماوراء النهر بيش از رابطهاى كه با سمرقند و بخارا داشته « 2 » با نواحى مذكور داراى مناسبات نزديك بوده است .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به : « دربارهء مسيحيت در تركستان » ( ترجمهء آلمانى :
؛ ( «Zur Geschichte des christentums« گزارش سفر آسياى ميانه » ؛ « تاريخ مختصر هفت آب » .
( 2 ) - پ . اى . لرخ كتاب بسيار خوب ولى فوق العاده مختصرى دربارهء ماوراء النهر ( به نام « ماوراء النهر » ) نوشته . گذشته از آن جغرافياى تاريخى حوضهء زرافشان و بخش علياى آمودريا را توماشك مورد مطالعه قرار داده ( «Sogdiana» ،Tomaschek) . -