حوزههاى علمي وفلسفي نيز گاه دچار آشفتگى مىشدند وناامنى براي حكما در قلمرو رومى بيشتر بود . شهرهاى مهم آن مناطق مانند « رها » و « نصيبين » وبعد از آن « حرّان » بسيار پررونق بود وبر خلاف مدتي كوتاه كه در أوائل مسيحيت بزبان يوناني ميل شديد يافت شده بود ، مكاتب شرقي بيشتر بزبان سوريائى يا سريانى اهميت مىدادند وحتى بسيارى از كتب حكماى قديم يونان بسريانى ترجمه مىشد .
شهرهاى « رها » و « نصيبين » قلمرو إيران بودند وبا حكماى إيران ومغانى كه در دربار سلاطين ساسانى خدمت مىكردند رابطه داشتند ودر هر دو شهر ، مكتب إيران شهرت داشت وبسيارى از حكماى آن إيراني بودند . شهر « رها » كه گرفتار حكومت رومى شد حكماى آنجا كه بيشتر نسطورى ودر عرف ايرانيان بهدين وپاكدين شمرده مىشدند ( زيرا مسيح را حادث ومخلوق خدا مىدانستند نه قديم بالذات ) ودنبالهء مكتب افلوطين واوريگنس وآريوس را از دست نداده بودند در 489 م از طرف امپراتور روم ( زنون ) رانده شدند وبه إيران آمدند وبا استقبال ايرانيان روبرو گرديدند ودر دربار إيران قدر وقيمت يافتند . مكتب نصيبين هم بوسيلهء ايرانيها اداره مىشد ، تا آنكه در شهر گنديشاپور ( جندي شاپور ) نيز مدرسهاى بر پا گرديد وحكماى منطقهء سوريه به آنجا روى آورند وشهرت آن از مدارس ديگر بيشتر شد .
در زمان انوشيروان هفت تن از حكماى افلاطونى از آتن اخراج شدند ( 529 م ) ، اين حكما كه مشرب افلاطونى داشتند بيدرنگ به إيران كه فعالترين مراكز فلسفي وعلوم شده بود روى آوردند وديرى در إيران ماندند واز فرصتى كه براي ايشان در آشنايى از نزديك با حكما ومغان إيراني پيش آمده بود وأفلاطون آرزوى آن را داشت ، بهرهء بسيار يافتند ودر بازگشت به آتن ارمغانهايى از دستاوردهاى خود از إيران وهند به آنجا بردند .
المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — صفحة مقدمة 201
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمة ٢٠١