4 . 1 افلوطين
تمام اين مكاتب همزمان با مشائين وپس از آنها تا ظهور مسيحيت را مىتوان نتيجهء حملهء أرسطو به حكمت اشراق وواكنشهاى گوناگون اين مكتب در برابر زخمها وضربههائى دانست كه أرسطو به آن وارد ساخته بود وسير طبيعي آن را به نوسانهاى افراطى وتفريطي نشان مىدهد ، اگرچه روانشناسى وتأثير طبيعت يوناني را هم نبايد ناديده گرفت .
يكبار حكمت علمي به معناى اشراقي وسقراطى آن به كنار مىرود وبصورت فلسفهء محض نظري طبيعي وقواعد منطق در مىآيد ، وبار ديگر حكمت عملي محض وبخصوص اخلاق يكهتاز مىشود ونه فقط فلسفهء نظري ، كه أساس معرفت را از ميدان بدر مىكند . از ديد شاعرانه ، اين آشفتگى وبىنظمى در انديشهء فلسفي را مىتوان به تب ، وهذيانهاى مكتب نما ، و « حكمت گمكردگان » فيلسوف نما را به تبداران ، تشبيه كرد وگفت : « بود آن هذيان گفتن دنباله اين تبها » .
اما سر انجام خورشيد شرق دوباره تابيدن گرفت وعرفان وحكمت مشرقى ( يا همان حكمت اشراق ) از اسكندريه مصر سربدرآورد وفضاى انديشه وفلسفه را معطر