محدود مىگردد وامكان مغالطة به دست جدلبازان سوفسطائى نمىافتد .
بنظر مىرسد كه مايهء اصلى اين كار - كه بعدها به تدوين منطق ارسطوئى انجاميد ومقولات واقسام حدّ ورسم را پديد آورد - در آموزشهاى سقراط وجود داشته وأفلاطون در فرصتى كه يافته بود پس از مرگ سقراط آن را تدوين وتدريس مىنموده است ، وأرسطو با استعداد طبقهبندى ، وبخصوص ميل به نوشتن عقائد وأفكار فلسفي خود ، آنها را بشكل خاص خود در آورده است .
اما همين ويژگى مثبت نيز داراى جنبههاى منفى است . به گفتهء يكى از مورخان زندگى ومكتب أرسطو : « فلسفه أرسطو . . . را حكمتى دانستهاند كه افراد را در سلسله مراتب أجناس نظم ببخشد وجهان را با ديد ايستمند وثابتي بنگرد كه در آن هر چيزى در جاى خويشتن وبطور ثابت قرار دارد . » « 1 » يعنى عشق به طبقهبندى همان اندازه كه كار تحقيق را مىتواند آسانتر سازد ، مىتواند حركت فكرى را متوقف وقالبى كند .
ويژگى ديگر أرسطو را مىتوان بىاعتنايى أو به حكماى گذشته دانست ، كه هريك پيامبرانى با رسالت علمي وحكمتى گرانبها بودند ؛ وأرسطو اگرچه با داشتن كتابخانه جامع وگرانبها واستفاده از محضر پرفيض أفلاطون توانسته بود به آراء آنها دست پيدا كند وبرخى آثار مكتوب آنها را - كه شايد بسيار نادر وكمياب بوده - خوانده باشد ، امّا در عمل ودر بيشتر موارد از بهترين آراء آنها دست برداشته وضعيفترين آنها را فرا گرفته ، وآراء خود أو نيز - كه بظاهر سازمانواره وسيستماتيك بود - هيچگاه فراتر وبرتر از عقائد گذشتگان نشد وحتى انحرافات واشتباهاتى داشت كه قرنها ذهن دانشمندان را مسحور خود ساخته وتوان ابتكار ويافتن حقيقت را از آنان گرفته بود ،
هامش
( 1 ) أرسطو ، ژان برن ، ص 25 .