( در اينجا ضروريست كه در اين واقعيّت شگرف و شكوهمند ، تعمّقى بسزا داشته باشيم كه ) : كدام زاد وتوشه ، سرمايه و پشتوانهء روحى يا عقلى در دوران عزلت با محمّد ( ص ) همراه و مصاحب بود ، كه پس از گذشت پانزده سال « شعاع قرآنى » از آن تابيد ؟ . . .
انديشهء عرفانى گروه « حُنفاء » و عزلت پيامبر اسلام ( ص )
ما مىدانيم كه در آن زمان « زمان محمّد ( ص ) » ، عادات و رسوم و ثنيّت حاكم بر جامعهء جاهلى ، براساس كُهِن نوعى توحيد تقليدى و سنّتى قرار داشته كه به روشنى و ضوح در خطبهء ابوطالب انعكاس داشت ، لكن اين « توحيد ناخودآگاه موروثى » از هيچگونه « شعائر ويژه » و مذهب مرزبندى شدهء مشخّصى پيروى نمىنمود ، كعبه بهطور مخصوص در آن روز جايگاه ستايش بتها و يا صحنهء نمايشات گوناگون سياسى خانوادههاى بزرگ و اشراف عرب بود ! امّا در ارتباط با « حيات دينى » و زندگى فرهنگى مردم مكّه درآن روزگار يادآور مىگرديم كه :
از ديرباز و از دورانهاى قديم قانون منظّمى بر اساس « وحدت قبائل » حاكم بود كه مىتوان آن را نوعى « ائتلاف مذهبى » ناميد . و از همين رو سه بت بزرگ و معروف « هبل ، لات و عزّى » در رأس مجموعهء آلههء عرب قرار داشتند ، ولى خانوادههاى بزرگ مكّه به دليل امتياز و نفوذ سياسى و اقتصادى خود ، ما فوق اين « وحدت وثنى ائتلافى » به يك توحيد مرموز و ابهام آميز متمسّك بودند ، توحيد مبهم واسرار آميزى كه همراه با اعتزاز و افتخار آن را از جدّ دور خود ، « حضرت اسماعيل » در خاطرهء خود حفظ كرده بودند ، امّا اين « خاطره » هيچگاه نتوانسته بود عقايد وآداب و رسوم عرب جاهلى و بهويژه شيوههاى جنگى آنها را تحت تأثير قرار دهد و همين واقعيّت است كه مبارزهء قساوتبار و خشونت آميزى را كه به زودى ميان هواداران « نظام جاهلى » و « اسلام تازه تولّد يافته » در گرفت ، مورد توجيه و تفسير قرار مىدهد ، و حتّى « ابوطالب » بزرگ مرد قريشى ، شريف متين و باوقارى كه قبلًا سخنان بلند و پاكيزهء او را در آن خطبه « 1 » يادآور شديم ، علىرغم اصرار
هامش
( 1 ) . خطبهاى را كه در مراسم ازدواج حضرت محمّد ( ص ) با خديجه ايراد نمود / مترجم /