يعنى كتاب ، پس از محكم بودن ، تفصيل داده شده و به تدريج نازل گشته است .
مراد از متشابه بودن « همهء » كتاب ، اين است كه همهء آيات داراى يك نسق بوده ، نظمى دلپذير و اسلوبى متقن و محكم دارد و حقايق را بهطور يكنواخت بيان مىكند و مردم را به طرف حق هدايت مىفرمايد . اين محكم و متشابه معنايى است غير از معناى معروف . اين معنا در همهء قرآن جارى است .
و اما « ام الكتاب » : با توجه به معناى اصلى « امّ » كه عبارت از مرجع و پناهگاه اشياست ؛ معنايش اين است كه مرجع فهم آيات متشابه ، آيات محكم است . در آيهء مورد بحث ما ، محكم و متشابه در برابر يكديگر قرار گرفته و سپس سخن از مردمانى به ميان آمده كه دلشان دچار شك و انحراف از حق است و پيروى از آيات متشابه مىكنند ، زيرا در جستوجوى فتنه و « تأويل » اين آيات هستند و اين نشان مىدهد كه مراد از « تشابه » در اينجا اين است كه آيه طورى باشد كه به مجرد شنيده شدن ، معنا و مقصودش معلوم نگردد و بلكه مردد بين اين معنا و آن معنا باشد ، تا سرانجام به آيات محكم برگردد و معنايش روشن گردد . بدينترتيب ، آيهء متشابه به واسطهء آيهء محكم ، « محكم » مىگردد ، ولى آيهء محكم ، خود به خود محكم است .
مثال : در آيهء 5 سورهء طه مىفرمايد :
خدا روى عرش قرار گرفته است . « 1 »
شنوندهاى كه اين آيه را مىشنود ، حقيقت معنايش را دفعه نخست نمىفهمد ، ولى وقتى كه مثلًا به آيه 11 سوره شورى مراجعه كند كه مىفرمايد :
مثل خدا چيزى نيست . « 2 »
ذهن شنونده بر اين قرار مىگيرد ، كه مراد از قرار گرفتن روى عرش ، اين است كه خدا مسلط بر مُلك است و احاطه بر خلق دارد ، نه اينكه جايى دارد و تكيه در مكانى
هامش
( 1 ) .« الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »طه ، آيهء 5
( 2 ) .« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ »شورى ، آيهء 11