پوشيده نيست كه هر چه نه بر كتاب وسنّت مبنى بود نزد اين طائفه اعتباري ندارد ، چه طريق متابعت مىسپرند وبناء اين معني برين دو آيت است :
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ
« 1 » .
چه مردم ، در سه مرتبه مرتّبند :
[ اوّل ] : مرتبهء نفس ؛ وآن طائفه أهل دنيا واتباع حواسّاند وأصحاب حجاب ، چون از حق محجوبند وصفات أو را نشناسند ، قرآن را انكار كنند وسخن محمّد دانند وباستيلاء تضادّ عالم ، طبايع بريشان شقايق وجدال خوي ايشان باشد ، چنانكه در ما قبل اين دو آيت فرموده :
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ
« 2 » و - نعوذ باللّه ان نكون منهم ! - . وأزين طائفه هر كه با راه آيد وبتقليد ايمان آرد نيكوكار شود وبنعيم بهشت رسد ، وثواب اعمال يابد .
دوّم : مرتبهء قلب ؛ وأهل اين مقام / 2 -
BD
/ از آن مرتبه ترقّى كرده باشند وعقول ايشان صافي گشته وبدان رسيده كه بآيات حق استدلال كنند وبتفكّر در آن آيات - كه افعال وتصرّفات الهياند در مظاهر آفاق وأنفس - بمعرفت صفات وأسماء حق رسند . چه ، افعال آثار صفاتند وصفات وأسماء مصادر افعال . پس علم وقدرت وحكمت حق بچشم عقل مصفّا از شوب هوى ببينند ، وسمع وبصر وكلام حق در عين أنفس انساني وآفاق اين جهانى باز يابند ، وبقرآن وحقيقت آن معترف شوند .
حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ
« 3 » .
واين طائفه أهل برهان باشند ودر استدلال ايشان غلط محال بود تا بنور قدس واتّصال بحضرت واحديّت - كه محلّ تكثّر اسماست - ، عقول ايشان منوّر شده وبصيرت گشته ، وبتجليّات أسماء وصفات الهي بينا شده ، وصفات ايشان در صفات حق محو گشته ، وآنچه طائفهء اوّلىّ دانند اين طائفه بينند . وهر دو قسم را نفس بنور حق مزكّى شود ، ليكن ذو العقول متخلّق باخلاق الهي باشند ، وذو البصائر « 4 » متحقّق بدان ، پس
هامش
( 1 ) . قسمتى است از كريمهء 53 ، 54 فصّلت .
( 2 ) . قسمتى است از كريمهء 52 فصّلت .
( 3 ) . قسمتى است از كريمهء 53 فصّلت .
( 4 ) . در أصل : ذو والبصائر