است نه از شرّ نفس ورنجش ؛
وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ
« 1 » .
پوشيده نيست كه هر چه نه بر قانون كتاب وسنّت نبي بود ، نزد اين طايفه اعتباري ندارد ، چه ايشان طريق متابعت مىسپرند ، وبناى اين معنى بر اين دو آيت است :
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ
« 2 » .
ومردم در سه مرتبه مرتّباند :
اوّل : مرتبهء نفس ؛ واين طايفه أهل دنيا واتباع حواساند ، وأصحاب حجاب منكر حقّاند ، چون حق وصفات أو را نشناسند قرآن را سخن محمّدى گويند . وايشان را خداى - تعالى - فرمود :
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ
« 3 » . واگر كسى از ايشان ايمان آرد ، رستگار شود واز دوزخ خلاص يابد .
دوّم : مرتبه قلب است ، وأهل اين مقام از آن مرتبه ترقّى كرده باشند ، وعقول ايشان صافي گشته ، وبدان رسيده كه به آيات حق استدلال كنند ، وبه تفكّر در آيات - كه افعال وتصرفات الهىاند در مظاهر آفاق وأنفس - به معرفت صفات وأسماء حق رسند ؛ چه افعال آثار صفاتاند ، وصفات وأسماء مصادر افعال . پس علم وقدرت وحكمت حق به چشم عقل مصفّا از شوب هوى ببينند ، وسمع وبصر وكلام حق در عين أنفس انساني وآفاق اين جهانى باز يابند ، وبه قرآن وحقيقت آن معترف شوند
حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ
« 4 » .
واين طايفه أهل برهان باشند ، ودر استدلال ايشان غلط محال بود ، وچون به نور قدس واتصال به حضرت احديّت كه محل تكثر اسماست ، عقول ايشان چنان منوّر شود كه بصيرت گردد ، وبه تجليّات أسماء وصفات إلهي بينا شود ، وصفات ايشان در صفات حق محو گردد . آنچه طايفه أولى دانند ، اين طايفه بينند ، اين هر دو قسم را نفس ناطقه به نور قلب مزكّى شود ، وليكن طايفه ذو العقول متخلّق به اخلاق الهى باشند ، وذو
هامش
( 1 ) . قسمتى از كريمهء 76 يوسف .
( 2 ) . كريمهء 53 ، 54 فصّلت .
( 3 ) . كريمهء 52 فصّلت .
( 4 ) . قسمتى است از كريمهء 53 فصلت .