نفس سبعي پيدا شد . وهرآينه اين خشيت - كه از لوازم هيبت قلبي ومعرفت سرّى بود - بحكم
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ
« 1 » در نفس رسوخى تمام دارد ودر نهان وآشكار متفاوت نگردد .
واز فضيلت حكمت - كه دانستن حقايق أشياء واحكام وخواصّ آن است - فايده هر چيز معلوم گردد واطّلاع بر سرّ قدر وتعيين اقسام « 2 » وحظوط / 3 -
AD
/ وتقدير ارزاق وانصبا پيدا شود ونتيجهء آن هيأت اقتصاد بود در نفس بهيمى بعد از حصول مقام رضا در دل تا فضيلت قناعت وتوسّط در فقر وغنا حاصل شود « 3 » .
وچون حاكم عالم بود وهر صاحب حقّى بشناسد ومقام مرتبهء هر يك بداند عدالت لازم آيد ونفس بهيمى وسبعي را بر « 4 » حد ومرتبهء خود بدارد وايشان را از حظوظ بحقوق باز آورد تا تسلّط نجويند وتعدّى ننمايند وصاحبشان بحليت عدل در مقام غضب ورضا آراسته گردد ودر سايهء حق پناه يابد وبروح عميم ونعيم پيروز شود
وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
« 5 » .
وحينئذ اطلاق اسم مؤمن بر چنين شخصي حقيقت بود ولا مجاز « 6 » ، چه مؤمن آن است كه حق را بشناسد وبوجود أو تصديق كند وحقّ أو بگذارد ، وبا وجود خصال ذميمه واحتجاب بحجب غفلت وانغمار در لذّت غضب وشهوت اين حال محال بود ؛ واز اين جهت رسول - صلّى اللّه عليه وآله - فرموده : خصلتان لا تجتمعان في مؤمن : البخل وسوء الخلق « 7 » ؛ چه معلوم شد كه بخل از استيلاى قوّت بهيمى متولّد شود « 8 » وبدخلقى از استيلاى قوّت سبعي . واز غلبه وسلطنت اين دو قوّت عجز وضعف قوّت ملكي لازم
هامش
( 1 ) . قسمتى است از كريمهء 28 فاطر .
( 2 ) . د : -
و ( 3 ) . ع : آيد
( 4 ) . ع : به
( 5 ) . قسمتى است از آيات مباركات 72 و 111 التوبة ، 64 يونس ، 9 غافر ، . . .
( 6 ) . ع ، د : وإلّا مجاز
( 7 ) . بنگريد : الخصال ج 1 ص 38 . بحار الأنوار ج 73 ص 297 ، 302 . نيز بنگريد : سنن ترمذى ج 4 ص 302 شمارهء 1962 . اتحاف السّادة المتقين ج 8 ص 193 . حلية الأولياء ج 2 ص 389 .
( 8 ) . د : بهيمى باشد