تشريح المسائل
* حاصل فرمودهء ميرزاى قمى در اين تفصيل چيست ؟
اين است كه ظواهر الفاظ بر دو قسم است :
1 - خطاباتى كه متكلم در طى القاء آنها قصد دارد افرادى را تفهيم كند .
2 - خطاباتى كه متكلم با القاء آنها قصد تفهيم افرادى را ندارند .
* پس مراد از عبارت ( و هو الفرق بين من قصد . . . . ) چيست ؟
اين است كه : نسبت به مقصودين بالافهام ظواهر كلمات جميع متكلمين از باب ظن خاص حجيت دارد . يعنى : ظنى كه دليل خاص ( سيره عقلائيه ) بر حجيت آن قائم شده است و مربوط به قسم اول است ، زيرا : خطابات قسم اول خود بر دوگونه است :
1 - يك وقت افرادى در خطابات شفاهى با كلام مورد خطاب قرار مىگيرند زيرا آنها هستند كه بايد بفهمند و تفهيم آنها مورد قصد است . مثل : ( جاءنى بالطعام ) كه عبد مخاطب مستقيم مولى و مقصود بالافهام است .
2 - و يك وقت افراد مزبور مورد خطاب نيستند و تنها متكلّم ارادهاش اين است كه به ديگران بفهماند . مثل : هريك از افراد انسان كه كتب مصنفين يا مؤلفين را مورد مطالعه قرار مىدهند .
نتيجه اينكه : ظواهر الفاظ در هر دو صورت ( از قسم اول ) براى مقصودين ( تفهيم مطالب در هر دو صورت ) و افرادى كه متكلم قصد فهماندن به آنها را دارد حجت مىباشد .
* مراد از عبارت ( و من لم يقصد افهامه . . . ) چيست ؟
اين است كه : ظواهر كتاب نسبت به غير مقصودين بالافهام ( يعنى : خطاباتى كه متكلم در القاء آنها قصد تفهيم افرادى را نداشته باشد ) از باب ظنّ خاصّ حجيّت ندارند و بناء عقلا بر اخذ ظواهر در اين مورد نيست .
* مراد از عبارت ( فالظهور اللفظى ليس حجة حينئذ لنا الا من باب الظن المطلق . . . ) چيست ؟
اين است كه : اينگونه ظواهر و خطابات لفظى ( از قسم دوم ) اگرچه از باب ظن خاص نسبت به اين افراد هيچگونه حجيتى ندارند و لكن در زمان انسداد باب علم و از باب ظن مطلق مىتوانند بر اين افراد حجت باشند . و لذا دو مثال براى اين قسم آورده است :
1 - نسبت به اخبار صادره از ائمه ( ع ) كه غالبا در مقام جواب از سؤال سائلين القاء شده و مقصود بالافهام صرفا همان سائل و يا سائلين بوده است و ما مخاطب مستقيم آنها نبوده و لذا نمىتوانيم به ظواهر اينگونه اخبار اخذ كنيم .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 242
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٤٢