وارد است ، ممكن است . هيچ چيزى از آن ، از روى ظاهر مستبعد نيست ، مگر دوام بقا و عدم فضلات مأكول و مشروب ؛ و ليكن هريكى از ايشان نيز مستبعد نيست . چه بقاى جسم به تلازم اركان او ، چنان كه در زر و طلق است در مذهب طبيعيان « 1 » امرى ثابت است . پس جائز باشد كه فيض رحمت الله تعالى اركان بدن و مزاج را تلازم دهد ، چنان كه به هيچ وجه انحلال در وى تطرّق نكند .
و عدم فضلات نيز امرى ممكن است ؛ چه صاحب معدهء ناريّه ، مقدارى مأكول و مشروب استيفا مىكند كه غير آن ، ربع آن يا اقلّ از آن استيفا نتواند كرد ؛ و فضلات او اقلّ از عشر فضلات غير او مىافتد . چه حرارت آن را چنان تحليل مىدهد كه آن ريح يا بخار مىشود ، بيرون مىآيد . و قس على هذا أمر الجحيم و ما صحّ منها .
و بدان كه اين تحقيق نظر به ذوات اين امور است . فأمّا نظر به قدرت الله تعالى هيچ چيزى از اين امور ، مستحيل و مستبعد نيست . چه هركه نظر اعتبار در عجايب آسمانها و زمينها كند ، بداند كه امثال اين امور به جنب عظمت و قدرت الله تعالى امرى يسير است ؛
« إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ »
« 2 » ؛ و بالله اعتصم .
خاتمه
بعضى حكماى اسلام ، احوال جنّت و نار را تأويل مىكنند و مىگويند كه نفس مدرك لذّات و آلام و جز آن است ؛ و بدن و غير آن از اجسام ، آلت و واسطهء حصول لذّات و آلام مر نفس راست . و خفا نيست كه لذّات و آلام جسمانيه و روحانيه ، به حقيقت ، نوعى از تأثّرات و انفعالات نفس است . حينئذ هر نوعى و صنفى از لذّت و الم ، نوعى يا صنفى از تأثّر بود . پس هرگاه كه نفس را آن تأثّر حاصل گردد ، او را آن لذّت و الم حاصل
هامش
( 1 ) . اصل : طبيّعان .
( 2 ) . آل عمران / 190 .