دربارهى ممكنات از دو جهت مىتوان برهان اقامه كرد : ( 1 ) از جهت وجود خارجى آنها ، و ( 2 ) از جهت ماهيت آنها .
( 487 ) - از اينجا محور چهارم بحث در فصل حاضر آغاز مىشود . در اين محور دوباره بر سر مسالهى تحديد حدود و تمييز بحث مىشود ، ( - يادداشتهاى شمارهى 410 ، و 468 و متن مربوط به آنها ) .
( 488 ) - براى بحثى مفصل دربارهى اشراق فيض الهى - يادداشت شمارهى 406 و متن مربوط به آن . منظور از « خلق معنى معقول توسط عقل » در اينجا افاضهى صورت معقول بر عقل از سوى « عقل فعّال » است .
( 489 ) - براى توضيح مفصّل ابن سينا در خصوص « تجربه » و فرق آن با « استقراء » - فصل 9 از مقالهى اوّل برهان شفاء .
( 490 ) - دربارهى كيفيت تحقّق ابصار اقوال مختلفى گفته شده است ( - حسن حسنزادهى آملى ، اتّحاد عاقل به معقول ، انتشارات حكمت ، چاپ اول ، شعبان 1404 ، ص : 200 و بعد ) . يكى از اقوال مشهور دربارهى كيفيّت تحقّق ابصار قول مشهور به « خروج شعاع » است كه به رياضيّون منسوب است ؛ بنابراين نظريه ، به هنگام ابصار شعاعهايى از چشم به سوى شىء مرئى خارج مىشود . اين نظريه عموما به اين صورت فهميده شده است . در خصوص شكل شعاعهاى خارج شده نيز دو نظريه متداول است ( - همانجا ) . امّا استاد حسنزاده در صفحات 204 و 205 كتاب خود دربارهى نظريهى « خروج شعاع » تعليقهاى مفيد بر نسخهاى از طبيعيات « شفاء » را - كه در اختيار ايشان است - نقل فرمودهاند كه صدر آن در اينجا عينا نقل مىشود :
« اعلم ، انّ الابصار بخروج الشّعاع ؛ لكن لا عن الرّائى بل عن المرئى . و ظنّى انّ اعتقاد المتقدّمين كان كذلك ، و لكن لمّا اطلقوا القول و قالوا : ان الابصار بخروج الشّعاع ، و لم يتقيّد و بخروجه عن المرئى ، توهّم انّ مراد هم خروج الشّعاع عن الرائى ؛ و لمّا كان كذلك ، فالاعتراضات التّى اوردت على « خروج الشعاع » ، كلّها مندفعة . » ترجمه :
« بدان كه ابصار با « خروج شعاع » صورت مىگيرد ، امّا نه از چشم بلكه از شىء مرئى . و به اعتقاد من ، متقدّمين چنين اعتقاد داشتهاند ؛ امّا چون آن را بهطور مطلق ادا كردند و گفتند : ابصار با « خروج شعاع » صورت مىگيرد و آن سخن را مقيّد نكردند به اينكه ، « خروج شعاع از شىء مرئى » باعث ابصار است ، بنابراين چنين توهّم شد كه منظور قدما « خروج شعاع از چشم » است . و چون چنين باشد ، اعتراضات وارد بر نظريهى « خروج شعاع » يك جا دفع مىشود . »
استاد حسنزاده صاحب اين تعليقهى بسيار مفيد و مشكلگشا را ذكر نكردهاند . نويسندهى اين تعليقه در ذيل آن چنين نوشته است :
و اعلم ، انّ لابن الهيثم من تلك الرّسالة عبارات كثيرة صريحة دالّة على انّ الابصار بخروج الشّعاع و الضّوء عن المرئى و اصلا الى الرّائى . و من اراد الاطّلاع عليه فليراجع الى تلك الرّسالة » .
ترجمه : « بدان ، كه در اين رساله ، ابن هيثم عبارات بسيار و صريحى دارد كه دلالت مىكند بر اينكه ابصار از طريق شعاع و نورى صورت مىگيرد كه از شىء مرئى خارج شده و به [ چشم ] بيننده مىرسد .
هركس بخواهد بر اين كلمات و عبارات آگاهى پيدا كند به آن رساله رجوع نمايد . »
منظور از رسالهى اشاره شده ، كتاب « المناظر و المرايا » ى ابن هيثم ( متوفّى : 430 ه . ق ) بنا بر گزارش
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 604
مساهمون: أبو علي سينا
ص٦٠٤