بخشم آورده تا به سوگند ياد كردن وادار شود ! و قسم جز با نام بزرگى واقع نشود ، و خداوند تعالى در هفت جاى قرآن به خودش قسم ياد كرده است :
1 و 2 - آيهء يادشده و فرمودهء او :
( قُلْ إِي وَ رَبِّي )
« 1 » .
3 -
( قُلْ بَلى وَ رَبِّي لَتُبْعَثُنَّ )
« 2 » .
4 -
( فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ )
« 3 » .
5 -
( فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ )
« 4 » .
6 -
( فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ )
« 5 » .
7 -
( فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ )
« 6 » .
و در بقيهء سوگندها همه جا به مخلوقاتش قسم ياد كرده است ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
( وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ )
، ( و الصّافّات ) ، ( و الشّمس ) ، ( و اللّيل ) ، ( و الضّحى ) ،
( فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ )
اگر اشكال كنيد : چگونه خداوند به مخلوق سوگند ياد كرده در حالى كه قسم به غير خدا نهى شده است ؟
مىگوييم : به چند وجه از اين اشكال جواب گفتهاند :
يكى : اينكه اين سوگندها با حذف مضاف است ؛ يعنى : و ربّ التين ، و ربّ الشمس ، و همينطور بقيه .
دوم : اينكه عربها اين أمور را تعظيم مىكردند ، و به آنها سوگند مىخوردند ، پس قرآن به همان گونه كه مىشناختند نازل شد .
سوم : اينكه سوگندها به چيزهايى است كه مقسم آنها را عظمت مىدهد يا بزرگ مىشمارد و آن بالاتر از او است ، و خداى تعالى هيچچيز بالاتر از او نيست ، پس گاهى به خودش و گاهى به مصنوعاتش سوگند ياد كرده چون بر صانع و آفريننده بودن دلالت مىكنند .
و ابن أبى الإصبع در أسرار الفواتح گفته : قسم به مصنوعات مستلزم قسم به صانع است ؛ چونكه ذكر مفعول مستلزم ذكر فاعل مىباشد ؛ كه محال است مفعولى
هامش
( 1 ) يونس ، 53
( 2 ) تغابن ، 7
( 3 ) مريم ، 68
( 4 ) حجر ، 92
( 5 ) نساء ، 65
( 6 ) معارج ، 40