و چون قسم در كلام زياد مىآيد ، اختصار شده و فعل قسم حذف مىگردد ، و به باء اكتفا مىشود ، سپس به جاى آن واو را در اسمهاى ظاهر قرار دادهاند ، و تاء را در اسم خداى تعالى ، چنان كه فرموده :
( وَ تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ )
« 1 » .
وى گفته : و خداوند - سبحانه و تعالى - بر أصول ايمان كه شناخت آنها بر خلق واجب است سوگند ياد مىكند ، پس گاهى بر توحيد سوگند مىخورد ، و گاهى بر اينكه قرآن حق است ، و گاه بر اينكه پيغمبر حق است ، و گاهى بر جزا و وعده و تهديد ، و گاهى بر حال و وضع انسان .
گونهء اول مانند فرمودهء خداوند :
( وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا )
تا آنجا كه فرموده :
( إِنَّ إِلهَكُمْ لَواحِدٌ )
« 2 » .
گونهء دوم مانند فرمودهء خداوند :
( فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ * وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ * إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ )
« 3 » .
سوم : مانند فرمودهء خداى تعالى :
( يس * وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ * إِنَّكَ لَمِنَ - الْمُرْسَلِينَ )
« 4 » ،
( وَ النَّجْمِ إِذا هَوى * ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى . . . )
« 5 » .
چهارم : مانند فرمودهء خداوند :
( وَ الذَّارِياتِ )
تا آنجا كه فرموده :
( إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ * وَ إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ )
« 6 » ،
( وَ الْمُرْسَلاتِ )
تا آنجا كه فرموده :
( إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ )
« 7 » .
پنجم : مانند فرموده خداوند :
( وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى )
تا آنجا كه فرموده :
( إِنَّ - سَعْيَكُمْ لَشَتَّى )
« 8 » ،
( وَ الْعادِياتِ )
تا آنجا كه فرموده :
( إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ )
« 9 » ،
( وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ . . . )
« 10 » ،
( وَ التِّينِ )
تا آنجا كه فرموده :
( لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ )
« 11 » ،
( لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ )
تا آنجا كه فرموده :
( لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ )
« 12 » .
گفته : و بيشتر در مواردى جواب حذف مىشود كه در خود مقسم به بر مقسم عليه دلالت باشد ، چون با ذكر آن مقصود حاصل مىگردد ، پس حذف مقسم عليه بليغتر و وجيزتر خواهد بود ، مانند فرمودهء خداوند :
( ص وَ الْقُرْآنِ ذِي - الذِّكْرِ )
« 13 » . كه در مقسم به با توصيف آن به « ذو الذّكر » كه متضمن تذكر مردم به
هامش
( 1 ) انبياء ، 57
( 2 ) صافات ، 2 و 4
( 3 ) واقعة ، 75 و 77
( 4 ) يس ، 1 و 3
( 5 ) نجم ، 1 و 2
( 6 ) ذاريات ، 1 تا 6
( 7 ) مرسلات ، 1 تا 7
( 8 ) ليل ، 1 تا 4
( 9 ) عاديات ، 1 تا 6
( 10 ) عصر ، 1 و 2
( 11 ) تين ، 1 تا 4
( 12 ) بلد ، 1 تا 4
( 13 ) ص ، 1