پس از آنكه جملهء معترضه تمام شد به سخن دربارهء انسان كه با ذكر او سخن آغاز شده بود ، و دربارهء جنس او بازگشت ، و فرمود : ( كلّا ) كه كلمهء ردع است مثل اينكه گفته باشد : « بلكه شما اى فرزندان آدم چون از عجله آفريده شدهايد در هر چيزى عجله مىكنيد و از اينجاست كه عاجله - دنيا را دوست مىداريد » 2 - شيوهء قرآن اين است كه هرگاه پروندهاى كه مشتمل بر كارهاى بنده است ذكر مىكند ، و اين كتاب - نوشتارى كه در قيامت بر او عرضه خواهند داشت را تذكر مىدهد ؛ در كنار آن كتابى كه مشتمل بر أحكام دينى در دنياست را نيز يادآور مىشود ، كتابى كه حسابرسى از عمل كردن يا ترك گفتن آن سرچشمه مىگيرد ، چنان كه در سورة الكهف فرموده :
( وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ )
تا آنجا كه فرموده :
( وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ . . . )
« 1 » ، و در سورة الإسراء فرموده :
( فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ )
تا آنجا كه آمده :
( وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ . . . )
« 2 » ، و در سورهء طه آمده :
( يَوْمَ يُنْفَخُ فِي - الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً )
تا آنجا كه فرموده :
( فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ )
« 3 » .
3 - اينكه چون اوّل سوره تا :
( وَ لَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ )
« 4 » نازل گشت ، مصادف شد با اينكه پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم در آن حالت به حفظ آنچه نازل شده بود مبادرت ورزيد ، و به خاطر عجله از ترس فراموشى زبانش را با آن به حركت آورد ، پس اين آيات نازل شد :
( لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ )
تا آنجا كه فرموده :
( ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ )
« 4 » سپس به آنچه سخن را با آن آغاز كرده بود بازگشت .
فخر رازى گفته : و مانند اين است كه اگر مدرّس بر دانشآموز مثلا مطلبى را القا كند ، پس دانشآموز به آنچه شنيده خود را مشغول دارد ، آنگاه استاد به او بگويد : حواست را به سوى من متوجه كن و آنچه مىگويم بفهم سپس مسألهء مطرحشده را تكميل كن ؛ كه هركس سبب را نداند مىگويد : اين سخن مناسب با مسألهء مطرح شده نيست ، بر خلاف كسى كه مطلب را دانسته است .
4 - اينكه چون در آغاز سوره از « نفس » يادشده به ذكر « نفس » حضرت مصطفى عدول فرمود ، انگار كه فرموده باشد : اين حال نفسهاست ، و تو اى محمد
هامش
( 1 ) كهف ، 49 تا 54
( 2 ) اسراء ، 71 تا 89
( 3 ) طه ، 102 تا 114
( 4 ) قيامة ، 15 تا 19