( إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ )
« 1 » قرار داده كه بين آغاز و فرجام چقدر تفاوت است ! كرمانى نيز در عجايب مثل همين را گفته است .
و دربارهء سورهء « ص » گفته : آن را با ذكر آغاز كرد و با همان پايان داد كه فرمود :
( إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ )
« 2 » .
و در سورهء « ن » گفته : آن را با جملهء :
( ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ )
آغاز كرد و با :
( إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ )
« 3 » ختم فرمود .
و از اين گونه است مناسبت داشتن سرآغاز سوره با پايان سورهء قبل ، تا آنجا كه در بعضى از آنها ارتباط آن به ما قبل در لفظ ظاهر مىشود ، چنان كه در :
( فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ )
( لِإِيلافِ قُرَيْشٍ )
« 4 » ديده مىشود ، كه أخفش گفته : اتصالش به آن از باب :
( فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً )
« 5 » مىباشد .
و كواشى در تفسير المائدة گفته : چون سورة النساء را با أمر به توحيد و عدالت بين بندگان ختم فرمود آن را تأكيد كرد با :
( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ )
« 6 » .
و ديگرى گفته : هرگاه آغاز هر سوره را دقت كنى خواهى يافت كه در نهايت تناسب با ختام سورهء پيشين است ، و اين گاهى پوشيده و گاهى روشن است ، چنان كه آغاز شدن سورة الانعام با حمد مناسب با فصل قضاوت در آخر سورة المائدة است ، همانطوركه خداى تعالى فرموده :
( وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ )
« 7 » و مانند آغاز شدن سورهء فاطر به حمد الهى كه با ختام سورهء ما قبل مناسب است كه فرموده :
( وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ )
« 8 » چنان كه خداى تعالى فرموده :
( فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ )
« 9 » ، و مانند ابتداى سورة الحديد با تسبيح كه با پايان سورة الواقعه كه با أمر به آن انجام يافته مناسب است .
و مانند آغاز شدن سورة البقرة با :
( الم * ذلِكَ الْكِتابُ )
كه اشاره به صراط - راه است سورة الحمد كه :
( اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ )
، انگار كه وقتى درخواست هدايت به راه نمودند ، به آنها گفته شده باشد : آن صراطى كه هدايت به سوى آن را درخواست كرديد اين كتاب است ، و اين معنى خوبى است كه ارتباط سورة البقرة با سورة الفاتحه
هامش
( 1 ) مؤمنون ، 1 تا 117
( 2 ) ص ، 87
( 3 ) قلم ، 2 تا 51
( 4 ) فيل ، 5 و قريش ، 1
( 5 ) قصص ، 8
( 6 ) مائدة ، 1
( 7 ) زمر ، 75
( 8 ) سبأ ، 54
( 9 ) انعام ، 45