أثنى على نفسه سبحانه بثبو * ت الحمد و السّلب لمّا استفتح السّورا
و الأمر شرط الندا و التعليل و القسم الدّ * عا حروف التهجى استفهم الخبرا
« 1 » و أهل بيان گفتهاند : حسن ابتدا از بلاغت است ؛ و آن چنين است كه در اوّل سخن جذّابيّت و خوشنمايى بياورد ، زيرا كه آن نخستين چيزى است كه به گوش شنونده مىخورد ، پس اگر از حشو و زوايد پاك باشد شنونده به آن روى كند و آن را درك نمايد ، و گرنه از آن روى گرداند ، هر چند كه بقيهء سخن در نهايت حسن و زيبايى باشد ، پس شايسته است كه دلچسبترين و پربارترين و رقيقترين و سليسترين و بهترين لفظ را از جهت نظم و سبك در آغاز سخن به كار گيرد ، و صحيحترين و روشنترين و روانترين معانى را اختيار نمايد ، و از پيش و پس انداختن نامناسب يا اشتباهانگيز بپرهيزد .
گفتهاند : و تمام سرآغازهاى قرآن به بهترين و بليغترين و كاملترين وجوه آمده است ، مانند : حمدها ، و حروف هجاء ، و نداء ، و غير اينها .
و نوعى ديگر از ابتداء خوب را « براعت استهلال » خوانند كه أخصّ از حسن آغاز است ، و آن چنين است كه اوّل سخن بر آنچه با حال متكلم متناسب باشد آغاز گردد ، و به آنچه براى آن سخن رانده شده اشاره شود ؛ و والاترين نوع آن سورة الفاتحه مىباشد ، كه مطلع قرآن است ، اين سوره بر تمام مقاصد قرآن مشتمل است ، چنان كه بيهقى در شعب الإيمان گفته : خبر داد ما را ابو القاسم بن حبيب ، از محمد بن صالح بن هانى ، از حسين بن الفضل ، از عفّان بن مسلم ، از ربيع بن صبيح از حسن كه گفت :
خداوند صد و چهار كتاب نازل فرموده كه علوم آنها را در چهار كتاب سپرده است :
تورات ، إنجيل ، زبور ، و فرقان ، سپس علوم تورات و انجيل و زبور و فرقان را در قرآن قرار داد ، و علوم قرآن را در بخش سورههاى مفصل نهاد ، و علوم مفصّل را در فاتحة الكتاب ابداع نمود ، پس هر آنكه تفسير اين سوره را ياد بگيرد مانند كسى است كه علم تفسير تمام كتابهاى آسمانى را فراگرفته باشد .
اين خبر توجيه شده به اينكه : علومى كه قرآن آنها را در بر گرفته ، و اديان بدانها بپاخاسته چهارتاست : علم اصول دين كه محور آن معرفت اللّه و شناخت
هامش
( 1 ) در چاپ شيخ عثمان عبد الرّزاق اين بيت چنين آمده :و الامر و الشرط و التعليل و القسم الد * عاء حروف التهجى استفهم الخبرا