و فرايضى كه سورة النساء با آنها ختم گرديده ، و بدين جهت زيبا شد كه با اين سفارشها سوره ختم يابد كه از احكام مرگ - كه آخر وضع هر زنده است - در آن آمده ، و نيز چون آخرين احكام در آن نازل شده است . و همچون تجليل و تعظيم كه سورة المائدة با آنها ختم شده . و مانند وعده و تهديدى كه در آخر سورة الأنعام آمده . و مانند تشويق و برانگيختن بر عبادت ، با توصيف حال فرشتگان كه سورة الاعراف با آن پايان يافته . و مثل برانگيختن بر جهاد و صلهء رحمها كه سورة الانفال ختم شده . و همچون : توصيف و مدح پيامبر ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) و تهليل خداوند كه در خاتمهء سورهء برائت آمده است . و مانند : تسلى خاطر پيغمبر عليه الصلاة و السلام كه سورهء يونس ، و نيز سورهء هود با آن ختم گشته . و توصيف و مدح قرآن كه در آخر سورهء يوسف آمده ، و ردّ بر تكذيبكنندگان پيغمبر كه در ختام سورة الرعد واقع شده است . و از واضحترين مواردى كه ختام را مىرساند آخر سورهء ابراهيم است : ( هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ . . . ) و مانند آن آخر سورة الاحقاف ، و نيز خاتمه سورة الحجر است كه فرموده : ( وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ ) كه به مرگ تفسير شده ، اينها در نهايت برجستگى است . و سورة الزلزلة را بنگر كه چسان با صحنههاى هولانگيز قيامت آغاز شده ، و با فرمودهء خداوند : ( فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ) ختم شده است . و ببين براعت آخرين آيهاى كه نازل شده چگونه است ، و آن فرمودهء خداى تعالى : ( وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ) « 1 » مىباشد ، كه در آن اشاره به آخر بودن آن است كه مستلزم فوت مىباشد . و نيز آخرين سورهاى كه نازل گرديده ، و آن سورة النصر مىباشد ، كه وفات را إشعار مىدارد ، چنان كه بخارى از طريق سعيد بن جبير از ابن عباس آورده كه گفت :
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ٢ — صفحة 338
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٣٣٨
هامش
( 1 ) بقرة ، 281