فصلى در انواع فواصل :
علماى بديع سجع را تقسيم كردهاند ، و مانند آن فاصلهها را نيز به انواعى تقسيم كردهاند : مطرّف ، متوازى ، مرصّع ، متوازن ، و متماثل .
مطرّف : اينكه دو فاصله در وزن مختلف و در حروف سجع متفق باشند ، مانند :
( ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً * وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً )
« 1 » .
متوازى : اينكه در وزن و قافيه هر دو متفق باشند ، و آنچه در اوّلى هست با آنچه در دومى هست از وزن و قافيه مقابل نباشند ، مانند :
( فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ * وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ )
« 2 » .
متوازن : آن است كه در وزن فقط متفق باشند ، مانند :
( وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ * وَ زَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ )
« 3 » .
مرصّع : آن است كه در وزن و قافيه متفق باشند ، و آنچه در اوّلى هست مقابل دومى بوده باشد ، مانند :
( إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ )
« 4 » ،
( إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ * وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ )
« 5 » .
و متماثل آن است كه : دو جمله در وزن مساوى باشند نه در قافيه ، و أفراد اوّلى مقابل با أفراد جملهء دوّمى باشد ، كه اين قسم نسبت به مرصّع همچون متوازن نسبت به متوازى است ، مانند :
( وَ آتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ * وَ هَدَيْناهُمَا الصِّراطَ - الْمُسْتَقِيمَ )
« 6 » ، كه الكتاب و الصراط و نيز المستبين و المستقيم در وزن مساوى هستند ، ولى در حرف آخر با هم اختلاف دارند .
تشريع و التزام :
دو نوع بديعى ديگر مانده كه به فواصل مربوط مىشود :
يكى : تشريع ، كه ابن أبى الاصبع آن را توأم ناميده ، و اصل آن چنين است كه شاعر بيت شعرش را بر دو وزن از اوزان عروض بنا نهد ، پس اگر يك جزء يا دو جزء
هامش
( 1 ) نوح ، 13 و 14
( 2 ) غاشية ، 13 و 14
( 3 ) غاشية ، 15 و 16
( 4 ) غاشية ، 25 و 26
( 5 ) انفطار ، 13 و 14
( 6 ) صافات ، 117 و 118