آن را بيفكند بقيهء آن يك بيت از وزن ديگر شود . عدهاى پنداشتهاند كه اين فن به شعر اختصاص دارد .
ولى عدهاى ديگر گفتهاند : بلكه در نثر نيز مىآيد به اينكه بر دو سجع بنا گردد كه هرگاه بر يكى از آن دو اكتفا شود ، كلام تامّ و مفيد خواهد بود ، و اگر سجع دوم نيز به آن ملحق گردد ، تمامى و فايدهاش بر همان حال باقى است با معناى زيادترى كه با زياد شدن لفظ پيدا مىشود .
ابن أبى الإصبع گفته : و بيشتر سورة الرحمن بر مبناى همين فن آمده ، چون آياتش چنان است كه اگر بر اولين دو فاصله اكتفا شود ، تامّ و مفيد خواهد بود ، و با جملهء دوّم كمال يافته كه با :
( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ )
معنى تقرير و توبيخ زياد شده است .
مىگويم : اين مثال با مطلب يادشده مطابق نيست ، و شايستهتر است كه آياتى را مثال آورد كه در اثبات آنها مطلبى هست كه صلاحيت فاصله بودن را دارد ، مانند فرمودهء خداوند :
( لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً )
« 1 » ، و امثال آن .
دوم : التزام ، كه لزوم ما لا يلزم نيز به آن گفته مىشود ، و آن چنين است كه در شعر يا نثر يك يا دو حرف به بالا پيش از روىّ را ملتزم گردد ، به شرط اينكه تكلّف پيش نيايد ، مانند :
( فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ * وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ )
« 2 » كه هاء را پيش از راء ملتزم شده ، و مثل آن است :
( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ . . . )
« 3 » كه راء پيش از كاف مورد التزام واقع شده ،
( فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ * الْجَوارِ الْكُنَّسِ )
« 4 » ، كه در آن نون مشدد پيش از سين التزام شده ،
( وَ اللَّيْلِ إِذا عَسْعَسَ * وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ )
« 5 » .
و مثال التزام دو حرف چنين آمده :
( وَ الطُّورِ * وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ )
« 6 » ،
( ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ * وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ )
« 7 » ،
( بَلَغَتِ التَّراقِيَ * وَ قِيلَ مَنْ راقٍ وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ )
« 8 » .
و مثال التزام سه حرف چنين است :
( تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ * وَ إِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ )
« 9 » .
هامش
( 1 ) طلاق ، 12
( 2 ) ضحى ، 9 و 10
( 3 ) شرح ، 1
( 4 ) تكوير ، 15 و 16
( 5 ) تكوير ، 17 و 18
( 6 ) طور ، 1 و 2
( 7 ) قلم ، 2 و 3
( 8 ) قيامة ، 26 و 28
( 9 ) أعراف ، 201 و 202