و بعضى گفتهاند : اختصار فقط به حذف جملهها اختصاص دارد ، بر خلاف ايجاز .
شيخ بهاء الدين گفته : اين حرف درستى نيست . و اطناب را بعضى به معنى اسهاب ( - دراز سخن گفتن ) دانستهاند ، ولى حق آن است كه چنين نيست ، و اطناب أخص از آن است ؛ چون اسهاب با فايده يا بىفايده دراز كردن سخن است ، چنان كه تنوخى و غير او يادآور شدهاند .
فصلى [ در دو نوع ايجاز ] :
ايجاز بر دو گونه است : ايجاز قصر ، و ايجاز حذف .
[ ايجاز قصر ] :
گونهء اول آن است كه : لفظش موجز باشد ، شيخ بهاء الدين گفته : سخن اندك اگر قسمتى از كلامى طولانىتر از خودش باشد ايجاز حذف است ، و هرگاه كلامى باشد كه معنايى طولانىتر از خودش داشته باشد ايجاز قصر است .
و بعضى گفتهاند : ايجاز قصر بسيار نمودن معنى با كم كردن لفظ است .
ديگرى گفته : ايجاز قصر آن است كه لفظ نسبت به معنى كمتر از مقدار معمولى باشد . و سبب حسن و خوبيش آن است كه بر توانايى در فصاحت دلالت مىكند ، به همين جهت رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم فرمود : « أوتيت جوامع الكلم - سخنان جامع را داده شدم » .
و طيّبى در التبيان گفته : ايجاز خالى از حذف سه قسم است :
يكى : ايجاز قصر ، كه لفظ تنها بر معنى خودش اكتفا كند ، مانند :
( إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ )
تا
( وَ أْتُونِي مُسْلِمِينَ )
« 1 » كه در چند كلمه عنوان و نامه و مطلب جمع شده است . و در توصيف بليغى گفتهاند : الفاظ آن قالبهاى معنايش مىباشد ، و اين رأى كسى است كه مساوات ( لفظ و معنى ) را در ايجاز داخل مىداند .
دوم : ايجاز تقدير ، و آن عبارت است از تقدير گرفتن معنايى زائد بر منطوق ، كه
هامش
( 1 ) . نمل ، 30 و 31